रामायणRāmāyaṇa

Rām, 1, 9

9 of 606 · 64 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सुमन्त्रश् चोदितो राज्ञा प्रोवाचेदं वचस् तदा । (१।१)

sumantraś codito rājñā provācedaṃ vacas tadā |

1.2१.२

यथर्ष्यशृङ्गस् त्व् आनीतः शृणु मे मन्त्रिभिः सह ॥ (१।२)

yatharṣyaśṛṅgas tv ānītaḥ śṛṇu me mantribhiḥ saha ||

2.1२.१

रोमपादम् उवाचेदं सहामात्यः पुरोहितः । (२।१)

romapādam uvācedaṃ sahāmātyaḥ purohitaḥ |

2.2२.२

उपायो निरपायो ऽयम् अस्माभिर् अभिचिन्तितः ॥ (२।२)

upāyo nirapāyo 'yam asmābhir abhicintitaḥ ||

3.1३.१

ऋष्यशृङ्गो वनचरस् तपःस्वाध्यायने रतः । (३।१)

ṛṣyaśṛṅgo vanacaras tapaḥsvādhyāyane rataḥ |

3.2३.२

अनभिज्ञः स नारीणां विषयाणां सुखस्य च ॥ (३।२)

anabhijñaḥ sa nārīṇāṃ viṣayāṇāṃ sukhasya ca ||

4.1४.१

इन्द्रियार्थैर् अभिमतैर् नरचित्तप्रमाथिभिः । (४।१)

indriyārthair abhimatair naracittapramāthibhiḥ |

4.2४.२

पुरम् आनाययिष्यामः क्षिप्रं चाध्यवसीयताम् ॥ (४।२)

puram ānāyayiṣyāmaḥ kṣipraṃ cādhyavasīyatām ||

5.1५.१

गणिकास् तत्र गच्छन्तु रूपवत्यः स्वलंकृताः । (५।१)

gaṇikās tatra gacchantu rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ |

5.2५.२

प्रलोभ्य विविधोपायैर् आनेष्यन्तीह सत्कृताः ॥ (५।२)

pralobhya vividhopāyair āneṣyantīha satkṛtāḥ ||

6.1६.१

श्रुत्वा तथेति राजा च प्रत्युवाच पुरोहितम् । (६।१)

śrutvā tatheti rājā ca pratyuvāca purohitam |

6.2६.२

पुरोहितो मन्त्रिणश् च तथा चक्रुश् च ते तदा ॥ (६।२)

purohito mantriṇaś ca tathā cakruś ca te tadā ||

7.1७.१

वारमुख्यास् तु तच् छ्रुत्वा वनं प्रविविशुर् महत् । (७।१)

vāramukhyās tu tac chrutvā vanaṃ praviviśur mahat |

7.2७.२

आश्रमस्याविदूरे ऽस्मिन् यत्नं कुर्वन्ति दर्शने ॥ (७।२)

āśramasyāvidūre 'smin yatnaṃ kurvanti darśane ||

8.1८.१

ऋषिपुत्रस्य घोरस्य नित्यम् आश्रमवासिनः । (८।१)

ṛṣiputrasya ghorasya nityam āśramavāsinaḥ |

8.2८.२

पितुः स नित्यसंतुष्टो नातिचक्राम चाश्रमात् ॥ (८।२)

pituḥ sa nityasaṃtuṣṭo nāticakrāma cāśramāt ||

9.1९.१

न तेन जन्मप्रभृति दृष्टपूर्वं तपस्विना । (९।१)

na tena janmaprabhṛti dṛṣṭapūrvaṃ tapasvinā |

9.2९.२

स्त्री वा पुमान् वा यच् चान्यत् सत्त्वं नगरराष्ट्रजम् ॥ (९।२)

strī vā pumān vā yac cānyat sattvaṃ nagararāṣṭrajam ||

10.1१०.१

ततः कदाचित् तं देशम् आजगाम यदृच्छया । (१०।१)

tataḥ kadācit taṃ deśam ājagāma yadṛcchayā |

10.2१०.२

विभाण्डकसुतस् तत्र ताश् चापश्यद् वराङ्गनाः ॥ (१०।२)

vibhāṇḍakasutas tatra tāś cāpaśyad varāṅganāḥ ||

11.1११.१

ताश् चित्रवेषाः प्रमदा गायन्त्यो मधुरस्वरैः । (११।१)

tāś citraveṣāḥ pramadā gāyantyo madhurasvaraiḥ |

11.2११.२

ऋषिपुत्रम् उपागम्य सर्वा वचनम् अब्रुवन् ॥ (११।२)

ṛṣiputram upāgamya sarvā vacanam abruvan ||

12.1१२.१

कस् त्वं किं वर्तसे ब्रह्मञ् ज्ञातुम् इच्छामहे वयम् । (१२।१)

kas tvaṃ kiṃ vartase brahmañ jñātum icchāmahe vayam |

12.2१२.२

एकस् त्वं विजने घोरे वने चरसि शंस नः ॥ (१२।२)

ekas tvaṃ vijane ghore vane carasi śaṃsa naḥ ||

13.1१३.१

अदृष्टरूपास् तास् तेन काम्यरूपा वने स्त्रियः । (१३।१)

adṛṣṭarūpās tās tena kāmyarūpā vane striyaḥ |

13.2१३.२

हार्दात् तस्य मतिर् जाता आख्यातुं पितरं स्वकम् ॥ (१३।२)

hārdāt tasya matir jātā ākhyātuṃ pitaraṃ svakam ||

14.1१४.१

पिता विभाण्डको ऽस्माकं तस्याहं सुत औरसः । (१४।१)

pitā vibhāṇḍako 'smākaṃ tasyāhaṃ suta aurasaḥ |

14.2१४.२

ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातं नाम कर्म च मे भुवि ॥ (१४।२)

ṛṣyaśṛṅga iti khyātaṃ nāma karma ca me bhuvi ||

15.1१५.१

इहाश्रमपदो ऽस्माकं समीपे शुभदर्शनाः । (१५।१)

ihāśramapado 'smākaṃ samīpe śubhadarśanāḥ |

15.2१५.२

करिष्ये वो ऽत्र पूजां वै सर्वेषां विधिपूर्वकम् ॥ (१५।२)

kariṣye vo 'tra pūjāṃ vai sarveṣāṃ vidhipūrvakam ||

16.1१६.१

ऋषिपुत्रवचः श्रुत्वा सर्वासां मतिर् आस वै । (१६।१)

ṛṣiputravacaḥ śrutvā sarvāsāṃ matir āsa vai |

16.2१६.२

तद् आश्रमपदं द्रष्टुं जग्मुः सर्वाश् च तेन ह ॥ (१६।२)

tad āśramapadaṃ draṣṭuṃ jagmuḥ sarvāś ca tena ha ||

17.1१७.१

गतानां तु ततः पूजाम् ऋषिपुत्रश् चकार ह । (१७।१)

gatānāṃ tu tataḥ pūjām ṛṣiputraś cakāra ha |

17.2१७.२

इदम् अर्घ्यम् इदं पाद्यम् इदं मूलं फलं च नः ॥ (१७।२)

idam arghyam idaṃ pādyam idaṃ mūlaṃ phalaṃ ca naḥ ||

18.1१८.१

प्रतिगृह्य तु तां पूजां सर्वा एव समुत्सुकाः । (१८।१)

pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ sarvā eva samutsukāḥ |

18.2१८.२

ऋषेर् भीताश् च शीघ्रं तु गमनाय मतिं दधुः ॥ (१८।२)

ṛṣer bhītāś ca śīghraṃ tu gamanāya matiṃ dadhuḥ ||

19.1१९.१

अस्माकम् अपि मुख्यानि फलानीमानि वै द्विज । (१९।१)

asmākam api mukhyāni phalānīmāni vai dvija |

19.2१९.२

गृहाण प्रति भद्रं ते भक्षयस्व च माचिरम् ॥ (१९।२)

gṛhāṇa prati bhadraṃ te bhakṣayasva ca māciram ||

20.1२०.१

ततस् तास् तं समालिङ्ग्य सर्वा हर्षसमन्विताः । (२०।१)

tatas tās taṃ samāliṅgya sarvā harṣasamanvitāḥ |

20.2२०.२

मोदकान् प्रददुस् तस्मै भक्ष्यांश् च विविधाञ् शुभान् ॥ (२०।२)

modakān pradadus tasmai bhakṣyāṃś ca vividhāñ śubhān ||

21.1२१.१

तानि चास्वाद्य तेजस्वी फलानीति स्म मन्यते । (२१।१)

tāni cāsvādya tejasvī phalānīti sma manyate |

21.2२१.२

अनास्वादितपूर्वाणि वने नित्यनिवासिनाम् ॥ (२१।२)

anāsvāditapūrvāṇi vane nityanivāsinām ||

22.1२२.१

आपृच्छ्य च तदा विप्रं व्रतचर्यां निवेद्य च । (२२।१)

āpṛcchya ca tadā vipraṃ vratacaryāṃ nivedya ca |

22.2२२.२

गच्छन्ति स्मापदेशात् ता भीतास् तस्य पितुः स्त्रियः ॥ (२२।२)

gacchanti smāpadeśāt tā bhītās tasya pituḥ striyaḥ ||

23.1२३.१

गतासु तासु सर्वासु काश्यपस्यात्मजो द्विजः । (२३।१)

gatāsu tāsu sarvāsu kāśyapasyātmajo dvijaḥ |

23.2२३.२

अस्वस्थहृदयश् चासीद् दुःखं स्म परिवर्तते ॥ (२३।२)

asvasthahṛdayaś cāsīd duḥkhaṃ sma parivartate ||

24.1२४.१

ततो ऽपरेद्युस् तं देशम् आजगाम स वीर्यवान् । (२४।१)

tato 'paredyus taṃ deśam ājagāma sa vīryavān |

24.2२४.२

मनोज्ञा यत्र ता दृष्टा वारमुख्याः स्वलंकृताः ॥ (२४।२)

manojñā yatra tā dṛṣṭā vāramukhyāḥ svalaṃkṛtāḥ ||

25.1२५.१

दृष्ट्वैव च तदा विप्रम् आयान्तं हृष्टमानसाः । (२५।१)

dṛṣṭvaiva ca tadā vipram āyāntaṃ hṛṣṭamānasāḥ |

25.2२५.२

उपसृत्य ततः सर्वास् तास् तम् ऊचुर् इदं वचः ॥ (२५।२)

upasṛtya tataḥ sarvās tās tam ūcur idaṃ vacaḥ ||

26.1२६.१

एह्य् आश्रमपदं सौम्य अस्माकम् इति चाब्रुवन् । (२६।१)

ehy āśramapadaṃ saumya asmākam iti cābruvan |

26.2२६.२

तत्राप्य् एष विधिः श्रीमान् विशेषेण भविष्यति ॥ (२६।२)

tatrāpy eṣa vidhiḥ śrīmān viśeṣeṇa bhaviṣyati ||

27.1२७.१

श्रुत्वा तु वचनं तासां सर्वासां हृदयंगमम् । (२७।१)

śrutvā tu vacanaṃ tāsāṃ sarvāsāṃ hṛdayaṃgamam |

27.2२७.२

गमनाय मतिं चक्रे तं च निन्युस् तदा स्त्रियः ॥ (२७।२)

gamanāya matiṃ cakre taṃ ca ninyus tadā striyaḥ ||

28.1२८.१

तत्र चानीयमाने तु विप्रे तस्मिन् महात्मनि । (२८।१)

tatra cānīyamāne tu vipre tasmin mahātmani |

28.2२८.२

ववर्ष सहसा देवो जगत् प्रह्लादयंस् तदा ॥ (२८।२)

vavarṣa sahasā devo jagat prahlādayaṃs tadā ||

29.1२९.१

वर्षेणैवागतं विप्रं विषयं स्वं नराधिपः । (२९।१)

varṣeṇaivāgataṃ vipraṃ viṣayaṃ svaṃ narādhipaḥ |

29.2२९.२

प्रत्युद्गम्य मुनिं प्रह्वः शिरसा च महीं गतः ॥ (२९।२)

pratyudgamya muniṃ prahvaḥ śirasā ca mahīṃ gataḥ ||

30.1३०.१

अर्घ्यं च प्रददौ तस्मै न्यायतः सुसमाहितः । (३०।१)

arghyaṃ ca pradadau tasmai nyāyataḥ susamāhitaḥ |

30.2३०.२

वव्रे प्रसादं विप्रेन्द्रान् मा विप्रं मन्युर् आविशेत् ॥ (३०।२)

vavre prasādaṃ viprendrān mā vipraṃ manyur āviśet ||

31.1३१.१

अन्तःपुरं प्रविश्यास्मै कन्यां दत्त्वा यथाविधि । (३१।१)

antaḥpuraṃ praviśyāsmai kanyāṃ dattvā yathāvidhi |

31.2३१.२

शान्तां शान्तेन मनसा राजा हर्षम् अवाप सः ॥ (३१।२)

śāntāṃ śāntena manasā rājā harṣam avāpa saḥ ||

32.1३२.१

एवं स न्यवसत् तत्र सर्वकामैः सुपूजितः । (३२।१)

evaṃ sa nyavasat tatra sarvakāmaiḥ supūjitaḥ |

32.2३२.२

ऋष्यशृङ्गो महातेजाः शान्तया सह भार्यया ॥ (३२।२)

ṛṣyaśṛṅgo mahātejāḥ śāntayā saha bhāryayā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 1, 9

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit