Rām, 1, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
सुमन्त्रश् चोदितो राज्ञा प्रोवाचेदं वचस् तदा । (१।१)
sumantraś codito rājñā provācedaṃ vacas tadā |
यथर्ष्यशृङ्गस् त्व् आनीतः शृणु मे मन्त्रिभिः सह ॥ (१।२)
yatharṣyaśṛṅgas tv ānītaḥ śṛṇu me mantribhiḥ saha ||
इन्द्रियार्थैर् अभिमतैर् नरचित्तप्रमाथिभिः । (४।१)
indriyārthair abhimatair naracittapramāthibhiḥ |
पुरम् आनाययिष्यामः क्षिप्रं चाध्यवसीयताम् ॥ (४।२)
puram ānāyayiṣyāmaḥ kṣipraṃ cādhyavasīyatām ||
गणिकास् तत्र गच्छन्तु रूपवत्यः स्वलंकृताः । (५।१)
gaṇikās tatra gacchantu rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ |
प्रलोभ्य विविधोपायैर् आनेष्यन्तीह सत्कृताः ॥ (५।२)
pralobhya vividhopāyair āneṣyantīha satkṛtāḥ ||
श्रुत्वा तथेति राजा च प्रत्युवाच पुरोहितम् । (६।१)
śrutvā tatheti rājā ca pratyuvāca purohitam |
पुरोहितो मन्त्रिणश् च तथा चक्रुश् च ते तदा ॥ (६।२)
purohito mantriṇaś ca tathā cakruś ca te tadā ||
वारमुख्यास् तु तच् छ्रुत्वा वनं प्रविविशुर् महत् । (७।१)
vāramukhyās tu tac chrutvā vanaṃ praviviśur mahat |
आश्रमस्याविदूरे ऽस्मिन् यत्नं कुर्वन्ति दर्शने ॥ (७।२)
āśramasyāvidūre 'smin yatnaṃ kurvanti darśane ||
पितुः स नित्यसंतुष्टो नातिचक्राम चाश्रमात् ॥ (८।२)
pituḥ sa nityasaṃtuṣṭo nāticakrāma cāśramāt ||
स्त्री वा पुमान् वा यच् चान्यत् सत्त्वं नगरराष्ट्रजम् ॥ (९।२)
strī vā pumān vā yac cānyat sattvaṃ nagararāṣṭrajam ||
विभाण्डकसुतस् तत्र ताश् चापश्यद् वराङ्गनाः ॥ (१०।२)
vibhāṇḍakasutas tatra tāś cāpaśyad varāṅganāḥ ||
ताश् चित्रवेषाः प्रमदा गायन्त्यो मधुरस्वरैः । (११।१)
tāś citraveṣāḥ pramadā gāyantyo madhurasvaraiḥ |
कस् त्वं किं वर्तसे ब्रह्मञ् ज्ञातुम् इच्छामहे वयम् । (१२।१)
kas tvaṃ kiṃ vartase brahmañ jñātum icchāmahe vayam |
एकस् त्वं विजने घोरे वने चरसि शंस नः ॥ (१२।२)
ekas tvaṃ vijane ghore vane carasi śaṃsa naḥ ||
अदृष्टरूपास् तास् तेन काम्यरूपा वने स्त्रियः । (१३।१)
adṛṣṭarūpās tās tena kāmyarūpā vane striyaḥ |
हार्दात् तस्य मतिर् जाता आख्यातुं पितरं स्वकम् ॥ (१३।२)
hārdāt tasya matir jātā ākhyātuṃ pitaraṃ svakam ||
पिता विभाण्डको ऽस्माकं तस्याहं सुत औरसः । (१४।१)
pitā vibhāṇḍako 'smākaṃ tasyāhaṃ suta aurasaḥ |
ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातं नाम कर्म च मे भुवि ॥ (१४।२)
ṛṣyaśṛṅga iti khyātaṃ nāma karma ca me bhuvi ||
करिष्ये वो ऽत्र पूजां वै सर्वेषां विधिपूर्वकम् ॥ (१५।२)
kariṣye vo 'tra pūjāṃ vai sarveṣāṃ vidhipūrvakam ||
ऋषिपुत्रवचः श्रुत्वा सर्वासां मतिर् आस वै । (१६।१)
ṛṣiputravacaḥ śrutvā sarvāsāṃ matir āsa vai |
तद् आश्रमपदं द्रष्टुं जग्मुः सर्वाश् च तेन ह ॥ (१६।२)
tad āśramapadaṃ draṣṭuṃ jagmuḥ sarvāś ca tena ha ||
इदम् अर्घ्यम् इदं पाद्यम् इदं मूलं फलं च नः ॥ (१७।२)
idam arghyam idaṃ pādyam idaṃ mūlaṃ phalaṃ ca naḥ ||
प्रतिगृह्य तु तां पूजां सर्वा एव समुत्सुकाः । (१८।१)
pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ sarvā eva samutsukāḥ |
ऋषेर् भीताश् च शीघ्रं तु गमनाय मतिं दधुः ॥ (१८।२)
ṛṣer bhītāś ca śīghraṃ tu gamanāya matiṃ dadhuḥ ||
अस्माकम् अपि मुख्यानि फलानीमानि वै द्विज । (१९।१)
asmākam api mukhyāni phalānīmāni vai dvija |
गृहाण प्रति भद्रं ते भक्षयस्व च माचिरम् ॥ (१९।२)
gṛhāṇa prati bhadraṃ te bhakṣayasva ca māciram ||
ततस् तास् तं समालिङ्ग्य सर्वा हर्षसमन्विताः । (२०।१)
tatas tās taṃ samāliṅgya sarvā harṣasamanvitāḥ |
मोदकान् प्रददुस् तस्मै भक्ष्यांश् च विविधाञ् शुभान् ॥ (२०।२)
modakān pradadus tasmai bhakṣyāṃś ca vividhāñ śubhān ||
तानि चास्वाद्य तेजस्वी फलानीति स्म मन्यते । (२१।१)
tāni cāsvādya tejasvī phalānīti sma manyate |
आपृच्छ्य च तदा विप्रं व्रतचर्यां निवेद्य च । (२२।१)
āpṛcchya ca tadā vipraṃ vratacaryāṃ nivedya ca |
गच्छन्ति स्मापदेशात् ता भीतास् तस्य पितुः स्त्रियः ॥ (२२।२)
gacchanti smāpadeśāt tā bhītās tasya pituḥ striyaḥ ||
गतासु तासु सर्वासु काश्यपस्यात्मजो द्विजः । (२३।१)
gatāsu tāsu sarvāsu kāśyapasyātmajo dvijaḥ |
अस्वस्थहृदयश् चासीद् दुःखं स्म परिवर्तते ॥ (२३।२)
asvasthahṛdayaś cāsīd duḥkhaṃ sma parivartate ||
ततो ऽपरेद्युस् तं देशम् आजगाम स वीर्यवान् । (२४।१)
tato 'paredyus taṃ deśam ājagāma sa vīryavān |
मनोज्ञा यत्र ता दृष्टा वारमुख्याः स्वलंकृताः ॥ (२४।२)
manojñā yatra tā dṛṣṭā vāramukhyāḥ svalaṃkṛtāḥ ||
दृष्ट्वैव च तदा विप्रम् आयान्तं हृष्टमानसाः । (२५।१)
dṛṣṭvaiva ca tadā vipram āyāntaṃ hṛṣṭamānasāḥ |
उपसृत्य ततः सर्वास् तास् तम् ऊचुर् इदं वचः ॥ (२५।२)
upasṛtya tataḥ sarvās tās tam ūcur idaṃ vacaḥ ||
एह्य् आश्रमपदं सौम्य अस्माकम् इति चाब्रुवन् । (२६।१)
ehy āśramapadaṃ saumya asmākam iti cābruvan |
तत्राप्य् एष विधिः श्रीमान् विशेषेण भविष्यति ॥ (२६।२)
tatrāpy eṣa vidhiḥ śrīmān viśeṣeṇa bhaviṣyati ||
श्रुत्वा तु वचनं तासां सर्वासां हृदयंगमम् । (२७।१)
śrutvā tu vacanaṃ tāsāṃ sarvāsāṃ hṛdayaṃgamam |
गमनाय मतिं चक्रे तं च निन्युस् तदा स्त्रियः ॥ (२७।२)
gamanāya matiṃ cakre taṃ ca ninyus tadā striyaḥ ||
तत्र चानीयमाने तु विप्रे तस्मिन् महात्मनि । (२८।१)
tatra cānīyamāne tu vipre tasmin mahātmani |
ववर्ष सहसा देवो जगत् प्रह्लादयंस् तदा ॥ (२८।२)
vavarṣa sahasā devo jagat prahlādayaṃs tadā ||
वर्षेणैवागतं विप्रं विषयं स्वं नराधिपः । (२९।१)
varṣeṇaivāgataṃ vipraṃ viṣayaṃ svaṃ narādhipaḥ |
प्रत्युद्गम्य मुनिं प्रह्वः शिरसा च महीं गतः ॥ (२९।२)
pratyudgamya muniṃ prahvaḥ śirasā ca mahīṃ gataḥ ||
अर्घ्यं च प्रददौ तस्मै न्यायतः सुसमाहितः । (३०।१)
arghyaṃ ca pradadau tasmai nyāyataḥ susamāhitaḥ |
वव्रे प्रसादं विप्रेन्द्रान् मा विप्रं मन्युर् आविशेत् ॥ (३०।२)
vavre prasādaṃ viprendrān mā vipraṃ manyur āviśet ||
अन्तःपुरं प्रविश्यास्मै कन्यां दत्त्वा यथाविधि । (३१।१)
antaḥpuraṃ praviśyāsmai kanyāṃ dattvā yathāvidhi |
शान्तां शान्तेन मनसा राजा हर्षम् अवाप सः ॥ (३१।२)
śāntāṃ śāntena manasā rājā harṣam avāpa saḥ ||
एवं स न्यवसत् तत्र सर्वकामैः सुपूजितः । (३२।१)
evaṃ sa nyavasat tatra sarvakāmaiḥ supūjitaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.