Rām, 4, 12
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम् ॥ (१।२)
pratyayārthaṃ mahātejā rāmo jagrāha kārmukam ||
स गृहीत्वा धनुर् घोरं शरम् एकं च मानदः । (२।१)
sa gṛhītvā dhanur ghoraṃ śaram ekaṃ ca mānadaḥ |
सालान् उद्दिश्य चिक्षेप ज्यास्वनैः पूरयन् दिशः ॥ (२।२)
sālān uddiśya cikṣepa jyāsvanaiḥ pūrayan diśaḥ ||
भित्त्वा सालान् गिरिप्रस्थे सप्त भूमिं विवेश ह ॥ (३।२)
bhittvā sālān giriprasthe sapta bhūmiṃ viveśa ha ||
प्रविष्टस् तु मुहूर्तेन रसां भित्त्वा महाजवः । (४।१)
praviṣṭas tu muhūrtena rasāṃ bhittvā mahājavaḥ |
निष्पत्य च पुनस् तूर्णं स्वतूणीं प्रविवेश ह ॥ (४।२)
niṣpatya ca punas tūrṇaṃ svatūṇīṃ praviveśa ha ||
तान् दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान् सालान् वानरपुंगवः । (५।१)
tān dṛṣṭvā sapta nirbhinnān sālān vānarapuṃgavaḥ |
स मूर्ध्ना न्यपतद् भूमौ प्रलम्बीकृतभूषणः । (६।१)
sa mūrdhnā nyapatad bhūmau pralambīkṛtabhūṣaṇaḥ |
रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरम् अवस्थितम् ॥ (७।२)
rāmaṃ sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhaṃ śūram avasthitam ||
सेन्द्रान् अपि सुरान् सर्वांस् त्वं बाणैः पुरुषर्षभ । (८।१)
sendrān api surān sarvāṃs tvaṃ bāṇaiḥ puruṣarṣabha |
समर्थः समरे हन्तुं किं पुनर् वालिनं प्रभो ॥ (८।२)
samarthaḥ samare hantuṃ kiṃ punar vālinaṃ prabho ||
बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः ॥ (९।२)
bāṇenaikena kākutstha sthātā te ko raṇāgrataḥ ||
अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिर् अद्य परा मम । (१०।१)
adya me vigataḥ śokaḥ prītir adya parā mama |
सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम् ॥ (१०।२)
suhṛdaṃ tvāṃ samāsādya mahendravaruṇopamam ||
तम् अद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम् । (११।१)
tam adyaiva priyārthaṃ me vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam |
वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धो ऽयम् अञ्जलिः ॥ (११।२)
vālinaṃ jahi kākutstha mayā baddho 'yam añjaliḥ ||
ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम् । (१२।१)
tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvaṃ priyadarśanam |
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुमतं वचः ॥ (१२।२)
pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānumataṃ vacaḥ ||
अस्माद् गच्छाम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वम् अग्रतः । (१३।१)
asmād gacchāma kiṣkindhāṃ kṣipraṃ gaccha tvam agrataḥ |
गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम् ॥ (१३।२)
gatvā cāhvaya sugrīva vālinaṃ bhrātṛgandhinam ||
सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम् । (१४।१)
sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm |
वृक्षैर् आत्मानम् आवृत्य व्यतिष्ठन् गहने वने ॥ (१४।२)
vṛkṣair ātmānam āvṛtya vyatiṣṭhan gahane vane ||
सुग्रीवो व्यनदद् घोरं वालिनो ह्वानकारणात् । (१५।१)
sugrīvo vyanadad ghoraṃ vālino hvānakāraṇāt |
गाढं परिहितो वेगान् नादैर् भिन्दन्न् इवाम्बरम् ॥ (१५।२)
gāḍhaṃ parihito vegān nādair bhindann ivāmbaram ||
तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः । (१६।१)
taṃ śrutvā ninadaṃ bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ |
निष्पपात सुसंरब्धो भास्करो ऽस्ततटाद् इव ॥ (१६।२)
niṣpapāta susaṃrabdho bhāskaro 'stataṭād iva ||
ततः सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोर् अभूत् । (१७।१)
tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vālisugrīvayor abhūt |
तलैर् अशनिकल्पैश् च वज्रकल्पैश् च मुष्टिभिः । (१८।१)
talair aśanikalpaiś ca vajrakalpaiś ca muṣṭibhiḥ |
जघ्नतुः समरे ऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्छितौ ॥ (१८।२)
jaghnatuḥ samare 'nyonyaṃ bhrātarau krodhamūrchitau ||
ततो रामो धनुष्पाणिस् ताव् उभौ समुदीक्ष्य तु । (१९।१)
tato rāmo dhanuṣpāṇis tāv ubhau samudīkṣya tu |
अन्योन्यसदृशौ वीराव् उभौ देवाव् इवाश्विनौ ॥ (१९।२)
anyonyasadṛśau vīrāv ubhau devāv ivāśvinau ||
यन् नावगच्छत् सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः । (२०।१)
yan nāvagacchat sugrīvaṃ vālinaṃ vāpi rāghavaḥ |
ततो न कृतवान् बुद्धिं मोक्तुम् अन्तकरं शरम् ॥ (२०।२)
tato na kṛtavān buddhiṃ moktum antakaraṃ śaram ||
एतस्मिन्न् अन्तरे भग्नः सुग्रीवस् तेन वालिना । (२१।१)
etasminn antare bhagnaḥ sugrīvas tena vālinā |
अपश्यन् राघवं नाथम् ऋश्यमूकं प्रदुद्रुवे ॥ (२१।२)
apaśyan rāghavaṃ nātham ṛśyamūkaṃ pradudruve ||
क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर् जर्जरीकृतः । (२२।१)
klānto rudhirasiktāṅgaḥ prahārair jarjarīkṛtaḥ |
वालिनाभिद्रुतः क्रोधात् प्रविवेश महावनम् ॥ (२२।२)
vālinābhidrutaḥ krodhāt praviveśa mahāvanam ||
तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयात् ततः । (२३।१)
taṃ praviṣṭaṃ vanaṃ dṛṣṭvā vālī śāpabhayāt tataḥ |
मुक्तो ह्य् असि त्वम् इत्य् उक्त्वा स निवृत्तो महाबलः ॥ (२३।२)
mukto hy asi tvam ity uktvā sa nivṛtto mahābalaḥ ||
तद् एव वनम् आगच्छत् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ (२४।२)
tad eva vanam āgacchat sugrīvo yatra vānaraḥ ||
तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवः सहलक्ष्मणम् । (२५।१)
taṃ samīkṣyāgataṃ rāmaṃ sugrīvaḥ sahalakṣmaṇam |
ह्रीमान् दीनम् उवाचेदं वसुधाम् अवलोकयन् ॥ (२५।२)
hrīmān dīnam uvācedaṃ vasudhām avalokayan ||
आह्वयस्वेति माम् उक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम् । (२६।१)
āhvayasveti mām uktvā darśayitvā ca vikramam |
वैरिणा घातयित्वा च किम् इदानीं त्वया कृतम् ॥ (२६।२)
vairiṇā ghātayitvā ca kim idānīṃ tvayā kṛtam ||
ताम् एव वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः । (२७।१)
tām eva velāṃ vaktavyaṃ tvayā rāghava tattvataḥ |
तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । (२८।१)
tasya caivaṃ bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
सुग्रीव श्रूयतां तात क्रोधश् च व्यपनीयताम् । (२९।१)
sugrīva śrūyatāṃ tāta krodhaś ca vyapanīyatām |
कारणं येन बाणो ऽयं न मया स विसर्जितः ॥ (२९।२)
kāraṇaṃ yena bāṇo 'yaṃ na mayā sa visarjitaḥ ||
त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम् ॥ (३०।२)
tvaṃ ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam ||
विक्रमेण च वाक्यैश् च व्यक्तिं वां नोपलक्षये ॥ (३१।२)
vikrameṇa ca vākyaiś ca vyaktiṃ vāṃ nopalakṣaye ||
अभिज्ञानं कुरुष्व त्वम् आत्मनो वानरेश्वर । (३४।१)
abhijñānaṃ kuruṣva tvam ātmano vānareśvara |
येन त्वाम् अभिजानीयां द्वंद्वयुद्धम् उपागतम् ॥ (३४।२)
yena tvām abhijānīyāṃ dvaṃdvayuddham upāgatam ||
गजपुष्पीम् इमां फुल्लाम् उत्पाट्य शुभलक्षणाम् । (३५।१)
gajapuṣpīm imāṃ phullām utpāṭya śubhalakṣaṇām |
कुरु लक्ष्मण कण्ठे ऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ (३५।२)
kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe 'sya sugrīvasya mahātmanaḥ ||
लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत् ॥ (३६।२)
lakṣmaṇo gajapuṣpīṃ tāṃ tasya kaṇṭhe vyasarjayat ||
स तथा शुशुभे श्रीमांल् लतया कण्ठसक्तया । (३७।१)
sa tathā śuśubhe śrīmāṃl latayā kaṇṭhasaktayā |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.