Rām, 6, 44
Select a line for its word-by-word analysis.
तद् दृष्ट्वा सुमहत् कर्म कृतं वानरसत्तमैः । (१।१)
tad dṛṣṭvā sumahat karma kṛtaṃ vānarasattamaiḥ |
क्रोधमूर्छितरूपस्तु धुन्वन् परमकार्मुकम् । (२।१)
krodhamūrchitarūpastu dhunvan paramakārmukam |
दृष्ट्वा तु कर्म शत्रूणां सारथिं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (२।२)
dṛṣṭvā tu karma śatrūṇāṃ sārathiṃ vākyam abravīt ||
एते ऽत्र बहवो घ्नन्ति सुबहून् राक्षसान् रणे ॥ (३।२)
ete 'tra bahavo ghnanti subahūn rākṣasān raṇe ||
एतैः प्रमथितं सर्वं दृश्यते राक्षसं बलम् ॥ (५।२)
etaiḥ pramathitaṃ sarvaṃ dṛśyate rākṣasaṃ balam ||
हरीन् अभ्यहनत् क्रोधाच्छरजालैर् अकम्पनः ॥ (६।२)
harīn abhyahanat krodhāccharajālair akampanaḥ ||
न स्थातुं वानराः शेकुः किं पुनर् योद्धुम् आहवे । (७।१)
na sthātuṃ vānarāḥ śekuḥ kiṃ punar yoddhum āhave |
अकम्पनशरैर् भग्नाः सर्व एव प्रदुद्रुवुः ॥ (७।२)
akampanaśarair bhagnāḥ sarva eva pradudruvuḥ ||
समीक्ष्य हनुमाञ् ज्ञातीन् उपतस्थे महाबलः ॥ (८।२)
samīkṣya hanumāñ jñātīn upatasthe mahābalaḥ ||
तं महाप्लवगं दृष्ट्वा सर्वे प्लवगयूथपाः । (९।१)
taṃ mahāplavagaṃ dṛṣṭvā sarve plavagayūthapāḥ |
व्यवस्थितं हनूमन्तं ते दृष्ट्वा हरियूथपाः । (१०।१)
vyavasthitaṃ hanūmantaṃ te dṛṣṭvā hariyūthapāḥ |
बभूवुर् बलवन्तो हि बलवन्तम् उपाश्रिताः ॥ (१०।२)
babhūvur balavanto hi balavantam upāśritāḥ ||
महेन्द्र इव धाराभिः शरैर् अभिववर्ष ह ॥ (११।२)
mahendra iva dhārābhiḥ śarair abhivavarṣa ha ||
अचिन्तयित्वा बाणौघाञ् शरीरे पतिताञ् शितान् । (१२।१)
acintayitvā bāṇaughāñ śarīre patitāñ śitān |
अभिदुद्राव तद् रक्षः कम्पयन्न् इव मेदिनीम् ॥ (१३।२)
abhidudrāva tad rakṣaḥ kampayann iva medinīm ||
बभूव रूपं दुर्धर्षं दीप्तस्येव विभावसोः ॥ (१४।२)
babhūva rūpaṃ durdharṣaṃ dīptasyeva vibhāvasoḥ ||
आत्मानं त्वप्रहरणं ज्ञात्वा क्रोधसमन्वितः । (१५।१)
ātmānaṃ tvapraharaṇaṃ jñātvā krodhasamanvitaḥ |
ततस्तम् अभिदुद्राव राक्षसेन्द्रम् अकम्पनम् । (१७।१)
tatastam abhidudrāva rākṣasendram akampanam |
यथा हि नमुचिं संख्ये वज्रेणेव पुरंदरः ॥ (१७।२)
yathā hi namuciṃ saṃkhye vajreṇeva puraṃdaraḥ ||
अकम्पनस्तु तद् दृष्ट्वा गिरिशृङ्गं समुद्यतम् । (१८।१)
akampanastu tad dṛṣṭvā giriśṛṅgaṃ samudyatam |
दूराद् एव महाबाणैर् अर्धचन्द्रैर् व्यदारयत् ॥ (१८।२)
dūrād eva mahābāṇair ardhacandrair vyadārayat ||
विकीर्णं पतितं दृष्ट्वा हनूमान् क्रोधमूर्छितः ॥ (१९।२)
vikīrṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā hanūmān krodhamūrchitaḥ ||
सो ऽश्वकर्णं समासाद्य रोषदर्पान्वितो हरिः । (२०।१)
so 'śvakarṇaṃ samāsādya roṣadarpānvito hariḥ |
तूर्णम् उत्पाटयामास महागिरिम् इवोच्छ्रितम् ॥ (२०।२)
tūrṇam utpāṭayāmāsa mahāgirim ivocchritam ||
तं गृहीत्वा महास्कन्धं सो ऽश्वकर्णं महाद्युतिः । (२१।१)
taṃ gṛhītvā mahāskandhaṃ so 'śvakarṇaṃ mahādyutiḥ |
प्रहस्य परया प्रीत्या भ्रामयामास संयुगे ॥ (२१।२)
prahasya parayā prītyā bhrāmayāmāsa saṃyuge ||
प्रधावन्न् उरुवेगेन प्रभञ्जंस्तरसा द्रुमान् । (२२।१)
pradhāvann uruvegena prabhañjaṃstarasā drumān |
हनूमान् परमक्रुद्धश्चरणैर् दारयत् क्षितिम् ॥ (२२।२)
hanūmān paramakruddhaścaraṇair dārayat kṣitim ||
जघान हनुमान् धीमान् राक्षसांश्च पदातिकान् ॥ (२३।२)
jaghāna hanumān dhīmān rākṣasāṃśca padātikān ||
तम् अन्तकम् इव क्रुद्धं समरे प्राणहारिणम् । (२४।१)
tam antakam iva kruddhaṃ samare prāṇahāriṇam |
हनूमन्तम् अभिप्रेक्ष्य राक्षसा विप्रदुद्रुवुः ॥ (२४।२)
hanūmantam abhiprekṣya rākṣasā vipradudruvuḥ ||
तम् आपतन्तं संक्रुद्धं राक्षसानां भयावहम् । (२५।१)
tam āpatantaṃ saṃkruddhaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham |
स चतुर्दशभिर् बाणैः शितैर् देहविदारणैः । (२६।१)
sa caturdaśabhir bāṇaiḥ śitair dehavidāraṇaiḥ |
स तथा प्रतिविद्धस्तु बह्वीभिः शरवृष्टिभिः । (२७।१)
sa tathā pratividdhastu bahvībhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ |
ततो ऽन्यं वृक्षम् उत्पाट्य कृत्वा वेगम् अनुत्तमम् । (२८।१)
tato 'nyaṃ vṛkṣam utpāṭya kṛtvā vegam anuttamam |
शिरस्यभिजघानाशु राक्षसेन्द्रम् अकम्पनम् ॥ (२८।२)
śirasyabhijaghānāśu rākṣasendram akampanam ||
तं दृष्ट्वा निहतं भूमौ राक्षसेन्द्रम् अकम्पनम् । (३०।१)
taṃ dṛṣṭvā nihataṃ bhūmau rākṣasendram akampanam |
व्यथिता राक्षसाः सर्वे क्षितिकम्प इव द्रुमाः ॥ (३०।२)
vyathitā rākṣasāḥ sarve kṣitikampa iva drumāḥ ||
त्यक्तप्रहरणाः सर्वे राक्षसास्ते पराजिताः । (३१।१)
tyaktapraharaṇāḥ sarve rākṣasāste parājitāḥ |
लङ्काम् अभिययुस्त्रस्ता वानरैस्तैर् अभिद्रुताः ॥ (३१।२)
laṅkām abhiyayustrastā vānaraistair abhidrutāḥ ||
ते मुक्तकेशाः संभ्रान्ता भग्नमानाः पराजिताः । (३२।१)
te muktakeśāḥ saṃbhrāntā bhagnamānāḥ parājitāḥ |
स्रवच्छ्रमजलैर् अङ्गैः श्वसन्तो विप्रदुद्रुवुः ॥ (३२।२)
sravacchramajalair aṅgaiḥ śvasanto vipradudruvuḥ ||
अन्योन्यं प्रममन्थुस्ते विविशुर् नगरं भयात् । (३३।१)
anyonyaṃ pramamanthuste viviśur nagaraṃ bhayāt |
पृष्ठतस्ते सुसंमूढाः प्रेक्षमाणा मुहुर् मुहुः ॥ (३३।२)
pṛṣṭhataste susaṃmūḍhāḥ prekṣamāṇā muhur muhuḥ ||
तेषु लङ्कां प्रविष्टेषु राक्षसेषु महाबलाः । (३४।१)
teṣu laṅkāṃ praviṣṭeṣu rākṣaseṣu mahābalāḥ |
सो ऽपि प्रहृष्टस्तान् सर्वान् हरीन् सम्प्रत्यपूजयत् । (३५।१)
so 'pi prahṛṣṭastān sarvān harīn sampratyapūjayat |
हनूमान् सत्त्वसम्पन्नो यथार्हम् अनुकूलतः ॥ (३५।२)
hanūmān sattvasampanno yathārham anukūlataḥ ||
चकर्षुश्च पुनस्तत्र सप्राणान् एव राक्षसान् ॥ (३६।२)
cakarṣuśca punastatra saprāṇān eva rākṣasān ||
स वीरशोभाम् अभजन्महाकपिः समेत्य रक्षांसि निहत्य मारुतिः । (३७।१)
sa vīraśobhām abhajanmahākapiḥ sametya rakṣāṃsi nihatya mārutiḥ |
महासुरं भीमम् अमित्रनाशनं यथैव विष्णुर् बलिनं चमूमुखे ॥ (३७।२)
mahāsuraṃ bhīmam amitranāśanaṃ yathaiva viṣṇur balinaṃ camūmukhe ||
अपूजयन् देवगणास्तदा कपिं स्वयं च रामो ऽतिबलश्च लक्ष्मणः । (३८।१)
apūjayan devagaṇāstadā kapiṃ svayaṃ ca rāmo 'tibalaśca lakṣmaṇaḥ |
तथैव सुग्रीवमुखाः प्लवंगमा विभीषणश्चैव महाबलस्तदा ॥ (३८।२)
tathaiva sugrīvamukhāḥ plavaṃgamā vibhīṣaṇaścaiva mahābalastadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.