Rām, 7, 76
Select a line for its word-by-word analysis.
लक्ष्मणस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा शत्रुनिबर्हणः । (१।१)
lakṣmaṇasya tu tad vākyaṃ śrutvā śatrunibarhaṇaḥ |
सहस्राक्षवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् । (३।१)
sahasrākṣavacaḥ śrutvā sarveṣāṃ ca divaukasām |
विष्णुर् देवान् उवाचेदं सर्वान् इन्द्रपुरोगमान् ॥ (३।२)
viṣṇur devān uvācedaṃ sarvān indrapurogamān ||
पूर्वं सौहृदबद्धो ऽस्मि वृत्रस्य सुमहात्मनः । (४।१)
pūrvaṃ sauhṛdabaddho 'smi vṛtrasya sumahātmanaḥ |
तेन युष्मत्प्रियार्थं वै नाहं हन्मि महासुरम् ॥ (४।२)
tena yuṣmatpriyārthaṃ vai nāhaṃ hanmi mahāsuram ||
तस्माद् उपायम् आख्यास्ये येन वृत्रं हनिष्यथ ॥ (५।२)
tasmād upāyam ākhyāsye yena vṛtraṃ haniṣyatha ||
त्रिधा भूतं करिष्ये ऽहम् आत्मानं सुरसत्तमाः । (६।१)
tridhā bhūtaṃ kariṣye 'ham ātmānaṃ surasattamāḥ |
एको ऽंशो वासवं यातु द्वितीयो वज्रम् एव तु । (७।१)
eko 'ṃśo vāsavaṃ yātu dvitīyo vajram eva tu |
तथा ब्रुवति देवेशे देवा वाक्यम् अथाब्रुवन् । (८।१)
tathā bruvati deveśe devā vākyam athābruvan |
भद्रं ते ऽस्तु गमिष्यामो वृत्रासुरवधैषिणः । (९।१)
bhadraṃ te 'stu gamiṣyāmo vṛtrāsuravadhaiṣiṇaḥ |
तद् अरण्यम् उपाक्रामन् यत्र वृत्रो महासुरः ॥ (१०।२)
tad araṇyam upākrāman yatra vṛtro mahāsuraḥ ||
ते ऽपश्यंस्तेजसा भूतं तपन्तम् असुरोत्तमम् । (११।१)
te 'paśyaṃstejasā bhūtaṃ tapantam asurottamam |
पिबन्तम् इव लोकांस्त्रीन्निर्दहन्तम् इवाम्बरम् ॥ (११।२)
pibantam iva lokāṃstrīnnirdahantam ivāmbaram ||
दृष्ट्वैव चासुरश्रेष्ठं देवास्त्रासम् उपागमन् । (१२।१)
dṛṣṭvaiva cāsuraśreṣṭhaṃ devāstrāsam upāgaman |
कथम् एनं वधिष्यामः कथं न स्यात् पराजयः ॥ (१२।२)
katham enaṃ vadhiṣyāmaḥ kathaṃ na syāt parājayaḥ ||
तेषां चिन्तयतां तत्र सहस्राक्षः पुरंदरः । (१३।१)
teṣāṃ cintayatāṃ tatra sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
वज्रं प्रगृह्य बाहुभ्यां प्राहिणोद् वृत्रमूर्धनि ॥ (१३।२)
vajraṃ pragṛhya bāhubhyāṃ prāhiṇod vṛtramūrdhani ||
प्रतप्तं वृत्रशिरसि जगत् त्रासम् उपागमत् ॥ (१४।२)
prataptaṃ vṛtraśirasi jagat trāsam upāgamat ||
असंभाव्यं वधं तस्य वृत्रस्य विबुधाधिपः । (१५।१)
asaṃbhāvyaṃ vadhaṃ tasya vṛtrasya vibudhādhipaḥ |
तम् इन्द्रं ब्रह्महत्याशु गच्छन्तम् अनुगच्छति । (१६।१)
tam indraṃ brahmahatyāśu gacchantam anugacchati |
अपतच्चास्य गात्रेषु तम् इन्द्रं दुःखम् आविशत् ॥ (१६।२)
apataccāsya gātreṣu tam indraṃ duḥkham āviśat ||
हतारयः प्रनष्टेन्द्रा देवाः साग्निपुरोगमाः । (१७।१)
hatārayaḥ pranaṣṭendrā devāḥ sāgnipurogamāḥ |
विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं मुहुर् मुहुर् अपूजयन् ॥ (१७।२)
viṣṇuṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ muhur muhur apūjayan ||
त्वं गतिः परमा देव पूर्वजो जगतः प्रभुः । (१८।१)
tvaṃ gatiḥ paramā deva pūrvajo jagataḥ prabhuḥ |
रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वम् उपजग्मिवान् ॥ (१८।२)
rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvam upajagmivān ||
हतश्चायं त्वया वृत्रो ब्रह्महत्या च वासवम् । (१९।१)
hataścāyaṃ tvayā vṛtro brahmahatyā ca vāsavam |
बाधते सुरशार्दूल मोक्षं तस्य विनिर्दिश ॥ (१९।२)
bādhate suraśārdūla mokṣaṃ tasya vinirdiśa ||
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुर् अब्रवीत् । (२०।१)
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā devānāṃ viṣṇur abravīt |
माम् एव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम् ॥ (२०।२)
mām eva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam ||
पुनर् एष्यति देवानाम् इन्द्रत्वम् अकुतोभयः ॥ (२१।२)
punar eṣyati devānām indratvam akutobhayaḥ ||
एवं संदिश्य देवानां तां वाणीम् अमृतोपमाम् । (२२।१)
evaṃ saṃdiśya devānāṃ tāṃ vāṇīm amṛtopamām |
जगाम विष्णुर् देवेशः स्तूयमानस्त्रिविष्टपम् ॥ (२२।२)
jagāma viṣṇur deveśaḥ stūyamānastriviṣṭapam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.