Rām, 3, 19
Select a line for its word-by-word analysis.
ददृशुः सीतया सार्धं वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ (२।२)
dadṛśuḥ sītayā sārdhaṃ vaidehyā lakṣmaṇena ca ||
तान् दृष्ट्वा राघवः श्रीमान् आगतां तां च राक्षसीम् । (३।१)
tān dṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmān āgatāṃ tāṃ ca rākṣasīm |
अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसम् ॥ (३।२)
abravīd bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasam ||
मुहूर्तं भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनन्तरः । (४।१)
muhūrtaṃ bhava saumitre sītāyāḥ pratyanantaraḥ |
वाक्यम् एतत् ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः । (५।१)
vākyam etat tataḥ śrutvā rāmasya viditātmanaḥ |
तथेति लक्ष्मणो वाक्यं रामस्य प्रत्यपूजयत् ॥ (५।२)
tatheti lakṣmaṇo vākyaṃ rāmasya pratyapūjayat ||
चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चाब्रवीत् ॥ (६।२)
cakāra sajyaṃ dharmātmā tāni rakṣāṃsi cābravīt ||
पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । (७।१)
putrau daśarathasyāvāṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम् ॥ (७।२)
praviṣṭau sītayā sārdhaṃ duścaraṃ daṇḍakāvanam ||
युष्मान् पापात्मकान् हन्तुं विप्रकारान् महावने । (९।१)
yuṣmān pāpātmakān hantuṃ viprakārān mahāvane |
तिष्ठतैवात्र संतुष्टा नोपसर्पितुम् अर्हथ । (१०।१)
tiṣṭhataivātra saṃtuṣṭā nopasarpitum arhatha |
यदि प्राणैर् इहार्थो वो निवर्तध्वं निशाचराः ॥ (१०।२)
yadi prāṇair ihārtho vo nivartadhvaṃ niśācarāḥ ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास् ते चतुर्दश । (११।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasās te caturdaśa |
ऊचुर् वाचं सुसंक्रुद्धा ब्रह्मघ्नाः शूलपाणयः ॥ (११।२)
ūcur vācaṃ susaṃkruddhā brahmaghnāḥ śūlapāṇayaḥ ||
क्रोधम् उत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः । (१३।१)
krodham utpādya no bhartuḥ kharasya sumahātmanaḥ |
त्वम् एव हास्यसे प्राणान् अद्यास्माभिर् हतो युधि ॥ (१३।२)
tvam eva hāsyase prāṇān adyāsmābhir hato yudhi ||
का हि ते शक्तिर् एकस्य बहूनां रणमूर्धनि । (१४।१)
kā hi te śaktir ekasya bahūnāṃ raṇamūrdhani |
अस्माकम् अग्रतः स्थातुं किं पुनर् योद्धुम् आहवे ॥ (१४।२)
asmākam agrataḥ sthātuṃ kiṃ punar yoddhum āhave ||
एभिर् बाहुप्रयुक्तैर् नः परिघैः शूलपट्टिशैः । (१५।१)
ebhir bāhuprayuktair naḥ parighaiḥ śūlapaṭṭiśaiḥ |
प्राणांस् त्यक्ष्यसि वीर्यं च धनुश् च करपीडितम् ॥ (१५।२)
prāṇāṃs tyakṣyasi vīryaṃ ca dhanuś ca karapīḍitam ||
इत्य् एवम् उक्त्वा संरब्धा राक्षसास् ते चतुर्दश । (१६।१)
ity evam uktvā saṃrabdhā rākṣasās te caturdaśa |
उद्यतायुधनिस्त्रिंशा रामम् एवाभिदुद्रुवुः । (१६।२)
udyatāyudhanistriṃśā rāmam evābhidudruvuḥ |
चिक्षिपुस् तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम् ॥ (१६।३)
cikṣipus tāni śūlāni rāghavaṃ prati durjayam ||
तानि शूलानि काकुत्स्थः समस्तानि चतुर्दश । (१७।१)
tāni śūlāni kākutsthaḥ samastāni caturdaśa |
तावद्भिर् एव चिछेद शरैः काञ्चनभूषणैः ॥ (१७।२)
tāvadbhir eva cicheda śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ ||
ततः पश्चान् महातेजा नाराचान् सूर्यसंनिभान् । (१८।१)
tataḥ paścān mahātejā nārācān sūryasaṃnibhān |
जग्राह परमक्रुद्धश् चतुर्दश शिलाशितान् ॥ (१८।२)
jagrāha paramakruddhaś caturdaśa śilāśitān ||
गृहीत्वा धनुर् आयम्य लक्ष्यान् उद्दिश्य राक्षसान् । (१९।१)
gṛhītvā dhanur āyamya lakṣyān uddiśya rākṣasān |
मुमोच राघवो बाणान् वज्रान् इव शतक्रतुः ॥ (१९।२)
mumoca rāghavo bāṇān vajrān iva śatakratuḥ ||
रुक्मपुङ्खाश् च विशिखाः प्रदीप्ता हेमभूषणाः । (२०।१)
rukmapuṅkhāś ca viśikhāḥ pradīptā hemabhūṣaṇāḥ |
अन्तरिक्षे महोल्कानां बभूवुस् तुल्यवर्चसः ॥ (२०।२)
antarikṣe maholkānāṃ babhūvus tulyavarcasaḥ ||
ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद् वक्षांसि रुधिराप्लुताः । (२१।१)
te bhittvā rakṣasāṃ vegād vakṣāṃsi rudhirāplutāḥ |
विनिष्पेतुस् तदा भूमौ न्यमज्जन्ताशनिस्वनाः ॥ (२१।२)
viniṣpetus tadā bhūmau nyamajjantāśanisvanāḥ ||
ते भिन्नहृदया भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः । (२२।१)
te bhinnahṛdayā bhūmau chinnamūlā iva drumāḥ |
निपेतुः शोणितार्द्राङ्गा विकृता विगतासवः ॥ (२२।२)
nipetuḥ śoṇitārdrāṅgā vikṛtā vigatāsavaḥ ||
तान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा राक्षसी क्रोधमूर्छिता । (२३।१)
tān bhūmau patitān dṛṣṭvā rākṣasī krodhamūrchitā |
परित्रस्ता पुनस् तत्र व्यसृजद् भैरवं रवम् ॥ (२३।२)
paritrastā punas tatra vyasṛjad bhairavaṃ ravam ||
सा नदन्ती महानादं जवाच् छूर्पणखा पुनः । (२४।१)
sā nadantī mahānādaṃ javāc chūrpaṇakhā punaḥ |
उपगम्य खरं सा तु किंचित् संशुष्कशोणिता । (२४।२)
upagamya kharaṃ sā tu kiṃcit saṃśuṣkaśoṇitā |
निपातितान् प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसान् प्रधाविता शूर्पणखा पुनस् ततः । (२५।१)
nipātitān prekṣya raṇe tu rākṣasān pradhāvitā śūrpaṇakhā punas tataḥ |
वधं च तेषां निखिलेन रक्षसां शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा ॥ (२५।२)
vadhaṃ ca teṣāṃ nikhilena rakṣasāṃ śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.