Rām, 4, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
ऋश्यमूकात् तु हनुमान् गत्वा तं मलयं गिरिम् । (१।१)
ṛśyamūkāt tu hanumān gatvā taṃ malayaṃ girim |
अयं रामो महाप्राज्ञः सम्प्राप्तो दृढविक्रमः । (२।१)
ayaṃ rāmo mahāprājñaḥ samprāpto dṛḍhavikramaḥ |
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामो ऽयं सत्यविक्रमः ॥ (२।२)
lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmo 'yaṃ satyavikramaḥ ||
राजसूयाश्वमेधैश् च वह्निर् येनाभितर्पितः । (५।१)
rājasūyāśvamedhaiś ca vahnir yenābhitarpitaḥ |
स्त्रीहेतोस् तस्य पुत्रो ऽयं रामस् त्वां शरणं गतः ॥ (६।२)
strīhetos tasya putro 'yaṃ rāmas tvāṃ śaraṇaṃ gataḥ ||
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं सुग्रीवो हृष्टमानसः । (८।१)
śrutvā hanumato vākyaṃ sugrīvo hṛṣṭamānasaḥ |
स कृत्वा मानुषं रूपं सुग्रीवः प्लवगाधिपः । (९।१)
sa kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्या प्रोवाच राघवम् ॥ (९।२)
darśanīyatamo bhūtvā prītyā provāca rāghavam ||
भवान् धर्मविनीतश् च विक्रान्तः सर्ववत्सलः । (१०।१)
bhavān dharmavinītaś ca vikrāntaḥ sarvavatsalaḥ |
आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद्गुणाः ॥ (१०।२)
ākhyātā vāyuputreṇa tattvato me bhavadguṇāḥ ||
तन् ममैवैष सत्कारो लाभश् चैवोत्तमः प्रभो । (११।१)
tan mamaivaiṣa satkāro lābhaś caivottamaḥ prabho |
यत् त्वम् इच्छसि सौहार्दं वानरेण मया सह ॥ (११।२)
yat tvam icchasi sauhārdaṃ vānareṇa mayā saha ||
रोचते यदि वा सख्यं बाहुर् एष प्रसारितः । (१२।१)
rocate yadi vā sakhyaṃ bāhur eṣa prasāritaḥ |
गृह्यतां पाणिना पाणिर् मर्यादा बध्यतां ध्रुवा ॥ (१२।२)
gṛhyatāṃ pāṇinā pāṇir maryādā badhyatāṃ dhruvā ||
एतत् तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम् । (१३।१)
etat tu vacanaṃ śrutvā sugrīvasya subhāṣitam |
हृद्यं सौहृदम् आलम्ब्य पर्यष्वजत पीडितम् ॥ (१३।३)
hṛdyaṃ sauhṛdam ālambya paryaṣvajata pīḍitam ||
ततो हनूमान् संत्यज्य भिक्षुरूपम् अरिंदमः । (१४।१)
tato hanūmān saṃtyajya bhikṣurūpam ariṃdamaḥ |
दीप्यमानं ततो वह्निं पुष्पैर् अभ्यर्च्य सत्कृतम् । (१५।१)
dīpyamānaṃ tato vahniṃ puṣpair abhyarcya satkṛtam |
तयोर् मध्ये तु सुप्रीतो निदधे सुसमाहितः ॥ (१५।२)
tayor madhye tu suprīto nidadhe susamāhitaḥ ||
ततो ऽग्निं दीप्यमानं तौ चक्रतुश् च प्रदक्षिणम् । (१६।१)
tato 'gniṃ dīpyamānaṃ tau cakratuś ca pradakṣiṇam |
सुग्रीवो राघवश् चैव वयस्यत्वम् उपागतौ ॥ (१६।२)
sugrīvo rāghavaś caiva vayasyatvam upāgatau ||
अन्योन्यम् अभिवीक्षन्तौ न तृप्तिम् उपजग्मतुः ॥ (१७।२)
anyonyam abhivīkṣantau na tṛptim upajagmatuḥ ||
ततः सर्वार्थविद्वांसं रामं दशरथात्मजम् । (१८।१)
tataḥ sarvārthavidvāṃsaṃ rāmaṃ daśarathātmajam |
सुग्रीवः प्राह तेजस्वी वाक्यम् एकमनास् तदा ॥ (१८।२)
sugrīvaḥ prāha tejasvī vākyam ekamanās tadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.