Rām, 1, 37
Select a line for its word-by-word analysis.
तां कथां कौशिको रामे निवेद्य मधुराक्षरम् । (१।१)
tāṃ kathāṃ kauśiko rāme nivedya madhurākṣaram |
पुनर् एवापरं वाक्यं काकुत्स्थम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
punar evāparaṃ vākyaṃ kākutstham idam abravīt ||
अयोध्याधिपतिः शूरः पूर्वम् आसीन् नराधिपः । (२।१)
ayodhyādhipatiḥ śūraḥ pūrvam āsīn narādhipaḥ |
ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी ॥ (३।२)
jyeṣṭhā sagarapatnī sā dharmiṣṭhā satyavādinī ||
ताभ्यां सह तदा राजा पत्नीभ्यां तप्तवांस् तपः । (५।१)
tābhyāṃ saha tadā rājā patnībhyāṃ taptavāṃs tapaḥ |
कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ ॥ (७।२)
kīrtiṃ cāpratimāṃ loke prāpsyase puruṣarṣabha ||
भाषमाणं नरव्याघ्रं राजपत्न्यौ प्रसाद्य तम् । (९।१)
bhāṣamāṇaṃ naravyāghraṃ rājapatnyau prasādya tam |
एकः कस्याः सुतो ब्रह्मन् का बहूञ् जनयिष्यति । (१०।१)
ekaḥ kasyāḥ suto brahman kā bahūñ janayiṣyati |
श्रोतुम् इच्छावहे ब्रह्मन् सत्यम् अस्तु वचस् तव ॥ (१०।२)
śrotum icchāvahe brahman satyam astu vacas tava ||
तयोस् तद् वचनं श्रुत्वा भृगुः परमधार्मिकः । (११।१)
tayos tad vacanaṃ śrutvā bhṛguḥ paramadhārmikaḥ |
उवाच परमां वाणीं स्वच्छन्दो ऽत्र विधीयताम् ॥ (११।२)
uvāca paramāṃ vāṇīṃ svacchando 'tra vidhīyatām ||
कीर्तिमन्तो महोत्साहाः का वा कं वरम् इच्छति ॥ (१२।२)
kīrtimanto mahotsāhāḥ kā vā kaṃ varam icchati ||
मुनेस् तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन । (१३।१)
munes tu vacanaṃ śrutvā keśinī raghunandana |
महोत्साहान् कीर्तिमतो जग्राह सुमतिः सुतान् ॥ (१४।२)
mahotsāhān kīrtimato jagrāha sumatiḥ sutān ||
प्रदक्षिणम् ऋषिं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च । (१५।१)
pradakṣiṇam ṛṣiṃ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca |
अथ काले गते तस्मिञ् ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत । (१६।१)
atha kāle gate tasmiñ jyeṣṭhā putraṃ vyajāyata |
सुमतिस् तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत । (१७।१)
sumatis tu naravyāghra garbhatumbaṃ vyajāyata |
षष्टिः पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद् विनिःसृताः ॥ (१७।२)
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tumbabhedād viniḥsṛtāḥ ||
घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस् तान् समवर्धयन् । (१८।१)
ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu dhātryas tān samavardhayan |
षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस् तदा ॥ (१९।२)
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi sagarasyābhavaṃs tadā ||
स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसम्भवः । (२०।१)
sa ca jyeṣṭho naraśreṣṭha sagarasyātmasambhavaḥ |
प्रक्षिप्य प्रहसन् नित्यं मज्जतस् तान् निरीक्ष्य वै ॥ (२०।३)
prakṣipya prahasan nityaṃ majjatas tān nirīkṣya vai ||
पौराणाम् अहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात् ॥ (२१।२)
paurāṇām ahite yuktaḥ pitrā nirvāsitaḥ purāt ||
तस्य पुत्रो ऽंशुमान् नाम असमञ्जस्य वीर्यवान् । (२२।१)
tasya putro 'ṃśumān nāma asamañjasya vīryavān |
संमतः सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवदः ॥ (२२।२)
saṃmataḥ sarvalokasya sarvasyāpi priyaṃvadaḥ ||
स कृत्वा निश्चयं राजा सोपाध्यायगणस् तदा । (२४।१)
sa kṛtvā niścayaṃ rājā sopādhyāyagaṇas tadā |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.