Rām, 3, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
शरभङ्गे दिवं प्राप्ते मुनिसंघाः समागताः । (१।१)
śarabhaṅge divaṃ prāpte munisaṃghāḥ samāgatāḥ |
अभ्यगच्छन्त काकुत्स्थं रामं ज्वलिततेजसम् ॥ (१।२)
abhyagacchanta kākutsthaṃ rāmaṃ jvalitatejasam ||
वैखानसा वालखिल्याः सम्प्रक्षाला मरीचिपाः । (२।१)
vaikhānasā vālakhilyāḥ samprakṣālā marīcipāḥ |
अश्मकुट्टाश् च बहवः पत्त्राहाराश् च तापसाः ॥ (२।२)
aśmakuṭṭāś ca bahavaḥ pattrāhārāś ca tāpasāḥ ||
तथोर्ध्ववासिनो दान्तास् तथार्द्रपटवाससः ॥ (४।२)
tathordhvavāsino dāntās tathārdrapaṭavāsasaḥ ||
सजपाश् च तपोनित्यास् तथा पञ्चतपोऽन्विताः । (५।१)
sajapāś ca taponityās tathā pañcatapo'nvitāḥ |
सर्वे ब्राह्म्या श्रिया जुष्टा दृढयोगसमाहिताः । (५।२)
sarve brāhmyā śriyā juṣṭā dṛḍhayogasamāhitāḥ |
अभिगम्य च धर्मज्ञा रामं धर्मभृतां वरम् । (६।१)
abhigamya ca dharmajñā rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
त्वम् इक्ष्वाकुकुलस्यास्य पृथिव्याश् च महारथः । (७।१)
tvam ikṣvākukulasyāsya pṛthivyāś ca mahārathaḥ |
प्रधानश् चासि नाथश् च देवानां मघवान् इव ॥ (७।२)
pradhānaś cāsi nāthaś ca devānāṃ maghavān iva ||
पितृव्रतत्वं सत्यं च त्वयि धर्मश् च पुष्कलः ॥ (८।२)
pitṛvratatvaṃ satyaṃ ca tvayi dharmaś ca puṣkalaḥ ||
त्वाम् आसाद्य महात्मानं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम् । (९।१)
tvām āsādya mahātmānaṃ dharmajñaṃ dharmavatsalam |
अर्थित्वान् नाथ वक्ष्यामस् तच् च नः क्षन्तुम् अर्हसि ॥ (९।२)
arthitvān nātha vakṣyāmas tac ca naḥ kṣantum arhasi ||
अधर्मस् तु महांस् तात भवेत् तस्य महीपतेः । (१०।१)
adharmas tu mahāṃs tāta bhavet tasya mahīpateḥ |
यो हरेद् बलिषड्भागं न च रक्षति पुत्रवत् ॥ (१०।२)
yo hared baliṣaḍbhāgaṃ na ca rakṣati putravat ||
युञ्जानः स्वान् इव प्राणान् प्राणैर् इष्टान् सुतान् इव । (११।१)
yuñjānaḥ svān iva prāṇān prāṇair iṣṭān sutān iva |
नित्ययुक्तः सदा रक्षन् सर्वान् विषयवासिनः ॥ (११।२)
nityayuktaḥ sadā rakṣan sarvān viṣayavāsinaḥ ||
प्राप्नोति शाश्वतीं राम कीर्तिं स बहुवार्षिकीम् । (१२।१)
prāpnoti śāśvatīṃ rāma kīrtiṃ sa bahuvārṣikīm |
ब्रह्मणः स्थानम् आसाद्य तत्र चापि महीयते ॥ (१२।२)
brahmaṇaḥ sthānam āsādya tatra cāpi mahīyate ||
यत् करोति परं धर्मं मुनिर् मूलफलाशनः । (१३।१)
yat karoti paraṃ dharmaṃ munir mūlaphalāśanaḥ |
तत्र राज्ञश् चतुर्भागः प्रजा धर्मेण रक्षतः ॥ (१३।२)
tatra rājñaś caturbhāgaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ ||
सो ऽयं ब्राह्मणभूयिष्ठो वानप्रस्थगणो महान् । (१४।१)
so 'yaṃ brāhmaṇabhūyiṣṭho vānaprasthagaṇo mahān |
त्वन्नाथो ऽनाथवद् राम राक्षसैर् वध्यते भृशम् ॥ (१४।२)
tvannātho 'nāthavad rāma rākṣasair vadhyate bhṛśam ||
हतानां राक्षसैर् घोरैर् बहूनां बहुधा वने ॥ (१५।२)
hatānāṃ rākṣasair ghorair bahūnāṃ bahudhā vane ||
एवं वयं न मृष्यामो विप्रकारं तपस्विनाम् । (१७।१)
evaṃ vayaṃ na mṛṣyāmo viprakāraṃ tapasvinām |
क्रियमाणं वने घोरं रक्षोभिर् भीमकर्मभिः ॥ (१७।२)
kriyamāṇaṃ vane ghoraṃ rakṣobhir bhīmakarmabhiḥ ||
ततस् त्वां शरणार्थं च शरण्यं समुपस्थिताः । (१८।१)
tatas tvāṃ śaraṇārthaṃ ca śaraṇyaṃ samupasthitāḥ |
एतच् छ्रुत्वा तु काकुत्स्थस् तापसानां तपस्विनाम् । (१९।१)
etac chrutvā tu kākutsthas tāpasānāṃ tapasvinām |
इदं प्रोवाच धर्मात्मा सर्वान् एव तपस्विनः । (१९।२)
idaṃ provāca dharmātmā sarvān eva tapasvinaḥ |
नैवम् अर्हथ मां वक्तुम् आज्ञाप्यो ऽहं तपस्विनाम् ॥ (१९।३)
naivam arhatha māṃ vaktum ājñāpyo 'haṃ tapasvinām ||
भवताम् अर्थसिद्ध्यर्थम् आगतो ऽहं यदृच्छया । (२०।१)
bhavatām arthasiddhyartham āgato 'haṃ yadṛcchayā |
तस्य मे ऽयं वने वासो भविष्यति महाफलः । (२०।२)
tasya me 'yaṃ vane vāso bhaviṣyati mahāphalaḥ |
तपस्विनां रणे शत्रून् हन्तुम् इच्छामि राक्षसान् ॥ (२०।३)
tapasvināṃ raṇe śatrūn hantum icchāmi rākṣasān ||
दत्त्वा वरं चापि तपोधनानां धर्मे धृतात्मा सह लक्ष्मणेन । (२१।१)
dattvā varaṃ cāpi tapodhanānāṃ dharme dhṛtātmā saha lakṣmaṇena |
तपोधनैश् चापि सभाज्यवृत्तः सुतीक्ष्णम् एवाभिजगाम वीरः ॥ (२१।२)
tapodhanaiś cāpi sabhājyavṛttaḥ sutīkṣṇam evābhijagāma vīraḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.