Rām, 7, 50
Select a line for its word-by-word analysis.
तद् वाक्यम् ऋषिणा प्रोक्तं व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ (१।२)
tad vākyam ṛṣiṇā proktaṃ vyāhartum upacakrame ||
पुरा नाम्ना हि दुर्वासा अत्रेः पुत्रो महामुनिः । (२।१)
purā nāmnā hi durvāsā atreḥ putro mahāmuniḥ |
वसिष्ठस्याश्रमे पुण्ये स वार्षिक्यम् उवास ह ॥ (२।२)
vasiṣṭhasyāśrame puṇye sa vārṣikyam uvāsa ha ||
पुरोधसं महात्मानं दिदृक्षुर् अगमत् स्वयम् ॥ (३।२)
purodhasaṃ mahātmānaṃ didṛkṣur agamat svayam ||
स दृष्ट्वा सूर्यसंकाशं ज्वलन्तम् इव तेजसा । (४।१)
sa dṛṣṭvā sūryasaṃkāśaṃ jvalantam iva tejasā |
उपविष्टं वसिष्ठस्य सव्ये पार्श्वे महामुनिम् । (४।२)
upaviṣṭaṃ vasiṣṭhasya savye pārśve mahāmunim |
तौ मुनी तापसश्रेष्ठौ विनीतस्त्वभ्यवादयत् ॥ (४।३)
tau munī tāpasaśreṣṭhau vinītastvabhyavādayat ||
पाद्येन फलमूलैश्च सो ऽप्यास्ते मुनिभिः सह ॥ (५।२)
pādyena phalamūlaiśca so 'pyāste munibhiḥ saha ||
तेषां तत्रोपविष्टानां तास्ताः सुमधुराः कथाः । (६।१)
teṣāṃ tatropaviṣṭānāṃ tāstāḥ sumadhurāḥ kathāḥ |
ततः कथायां कस्यांचित् प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः । (७।१)
tataḥ kathāyāṃ kasyāṃcit prāñjaliḥ pragraho nṛpaḥ |
उवाच तं महात्मानम् अत्रेः पुत्रं तपोधनम् ॥ (७।२)
uvāca taṃ mahātmānam atreḥ putraṃ tapodhanam ||
किमायुश्च हि मे रामः पुत्राश्चान्ये किमायुषः ॥ (८।२)
kimāyuśca hi me rāmaḥ putrāścānye kimāyuṣaḥ ||
रामस्य च सुता ये स्युस्तेषाम् आयुः कियद् भवेत् । (९।१)
rāmasya ca sutā ye syusteṣām āyuḥ kiyad bhavet |
काम्यया भगवन् ब्रूहि वंशस्यास्य गतिं मम ॥ (९।२)
kāmyayā bhagavan brūhi vaṃśasyāsya gatiṃ mama ||
तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं राज्ञो दशरथस्य तु । (१०।१)
tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rājño daśarathasya tu |
दुर्वासाः सुमहातेजा व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ (१०।२)
durvāsāḥ sumahātejā vyāhartum upacakrame ||
अयोध्यायाः पती रामो दीर्घकालं भविष्यति । (११।१)
ayodhyāyāḥ patī rāmo dīrghakālaṃ bhaviṣyati |
सुखिनश्च समृद्धाश्च भविष्यन्त्यस्य चानुजाः ॥ (११।२)
sukhinaśca samṛddhāśca bhaviṣyantyasya cānujāḥ ||
कस्मिंश्चित् कारणे त्वां च मैथिलीं च यशस्विनीम् । (१२।१)
kasmiṃścit kāraṇe tvāṃ ca maithilīṃ ca yaśasvinīm |
रामो राज्यम् उपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ (१३।२)
rāmo rājyam upāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati ||
समृद्धैर् हयमेधैश्च इष्ट्वा परपुरंजयः । (१४।१)
samṛddhair hayamedhaiśca iṣṭvā parapuraṃjayaḥ |
राजवंशांश्च काकुत्स्थो बहून् संस्थापयिष्यति ॥ (१४।२)
rājavaṃśāṃśca kākutstho bahūn saṃsthāpayiṣyati ||
स सर्वम् अखिलं राज्ञो वंशस्यास्य गतागतम् । (१५।१)
sa sarvam akhilaṃ rājño vaṃśasyāsya gatāgatam |
आख्याय सुमहातेजास्तूष्णीम् आसीन्महाद्युतिः ॥ (१५।२)
ākhyāya sumahātejāstūṣṇīm āsīnmahādyutiḥ ||
तूष्णींभूते मुनौ तस्मिन् राजा दशरथस्तदा । (१६।१)
tūṣṇīṃbhūte munau tasmin rājā daśarathastadā |
अभिवाद्य महात्मानौ पुनर् आयात् पुरोत्तमम् ॥ (१६।२)
abhivādya mahātmānau punar āyāt purottamam ||
श्रुतं हृदि च निक्षिप्तं नान्यथा तद् भविष्यति ॥ (१७।२)
śrutaṃ hṛdi ca nikṣiptaṃ nānyathā tad bhaviṣyati ||
सीतार्थे राघवार्थे वा दृढो भव नरोत्तम ॥ (१८।२)
sītārthe rāghavārthe vā dṛḍho bhava narottama ||
तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं सूतस्य परमाद्भुतम् । (१९।१)
tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ sūtasya paramādbhutam |
प्रहर्षम् अतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ (१९।२)
praharṣam atulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt ||
अस्तम् अर्को गतो वासं गोमत्यां तावथोषतुः ॥ (२०।२)
astam arko gato vāsaṃ gomatyāṃ tāvathoṣatuḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.