Rām, 6, 55
Select a line for its word-by-word analysis.
नैष्ठिकीं बुद्धिम् आस्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः ॥ (१।२)
naiṣṭhikīṃ buddhim āsthāya sarve saṃgrāmakāṅkṣiṇaḥ ||
चक्रुः सुतुमुलं युद्धं वानरास्त्यक्तजीविताः ॥ (३।२)
cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vānarāstyaktajīvitāḥ ||
वानरास्तूर्णम् उद्यम्य कुम्भकर्णम् अभिद्रवन् ॥ (४।२)
vānarāstūrṇam udyamya kumbhakarṇam abhidravan ||
स कुम्भकर्णः संक्रुद्धो गदाम् उद्यम्य वीर्यवान् । (५।१)
sa kumbhakarṇaḥ saṃkruddho gadām udyamya vīryavān |
अर्दयन् सुमहाकायः समन्ताद् व्याक्षिपद् रिपून् ॥ (५।२)
ardayan sumahākāyaḥ samantād vyākṣipad ripūn ||
प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन पोथिताः ॥ (६।२)
prakīrṇāḥ śerate bhūmau kumbhakarṇena pothitāḥ ||
षोडशाष्टौ च दश च विंशत् त्रिंशत् तथैव च । (७।१)
ṣoḍaśāṣṭau ca daśa ca viṃśat triṃśat tathaiva ca |
भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो गरुडः पन्नगान् इव ॥ (७।३)
bhakṣayan bhṛśasaṃkruddho garuḍaḥ pannagān iva ||
हनूमाञ् शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च विविधान् बहून् । (८।१)
hanūmāñ śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca vividhān bahūn |
ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्यम्बरम् आस्थितः ॥ (८।२)
vavarṣa kumbhakarṇasya śirasyambaram āsthitaḥ ||
ततो हरीणां तद् अनीकम् उग्रं दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य । (१०।१)
tato harīṇāṃ tad anīkam ugraṃ dudrāva śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya |
तस्थौ ततो ऽस्यापततः पुरस्तान् महीधराग्रं हनुमान् प्रगृह्य ॥ (१०।२)
tasthau tato 'syāpatataḥ purastān mahīdharāgraṃ hanumān pragṛhya ||
स कुम्भकर्णं कुपितो जघान वेगेन शैलोत्तमभीमकायम् । (११।१)
sa kumbhakarṇaṃ kupito jaghāna vegena śailottamabhīmakāyam |
स चुक्षुभे तेन तदाभिभूतो मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ॥ (११।२)
sa cukṣubhe tena tadābhibhūto medārdragātro rudhirāvasiktaḥ ||
स शूलम् आविध्य तडित्प्रकाशं गिरिं यथा प्रज्वलिताग्रशृङ्गम् । (१२।१)
sa śūlam āvidhya taḍitprakāśaṃ giriṃ yathā prajvalitāgraśṛṅgam |
बाह्वन्तरे मारुतिम् आजघान गुहो ऽचलं क्रौञ्चम् इवोग्रशक्त्या ॥ (१२।२)
bāhvantare mārutim ājaghāna guho 'calaṃ krauñcam ivograśaktyā ||
स शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरः प्रविह्वलः शोणितम् उद्वमन्मुखात् । (१३।१)
sa śūlanirbhinnamahābhujāntaraḥ pravihvalaḥ śoṇitam udvamanmukhāt |
ननाद भीमं हनुमान्महाहवे युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम् ॥ (१३।२)
nanāda bhīmaṃ hanumānmahāhave yugāntameghastanitasvanopamam ||
ततो विनेदुः सहसा प्रहृष्टा रक्षोगणास्तं व्यथितं समीक्ष्य । (१४।१)
tato vineduḥ sahasā prahṛṣṭā rakṣogaṇāstaṃ vyathitaṃ samīkṣya |
प्लवंगमास्तु व्यथिता भयार्ताः प्रदुद्रुवुः संयति कुम्भकर्णात् ॥ (१४।२)
plavaṃgamāstu vyathitā bhayārtāḥ pradudruvuḥ saṃyati kumbhakarṇāt ||
नीलश्चिक्षेप शैलाग्रं कुम्भकर्णाय धीमते । (१५।१)
nīlaścikṣepa śailāgraṃ kumbhakarṇāya dhīmate |
तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य मुष्टिनाभिजघान ह ॥ (१५।२)
tam āpatantaṃ samprekṣya muṣṭinābhijaghāna ha ||
मुष्टिप्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत । (१६।१)
muṣṭiprahārābhihataṃ tacchailāgraṃ vyaśīryata |
पञ्च वानरशार्दूलाः कुम्भकर्णम् उपाद्रवन् ॥ (१७।२)
pañca vānaraśārdūlāḥ kumbhakarṇam upādravan ||
शैलैर् वृक्षैस्तलैः पादैर् मुष्टिभिश्च महाबलाः । (१८।१)
śailair vṛkṣaistalaiḥ pādair muṣṭibhiśca mahābalāḥ |
कुम्भकर्णं महाकायं सर्वतो ऽभिनिजघ्निरे ॥ (१८।२)
kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ sarvato 'bhinijaghnire ||
स्पर्शान् इव प्रहारांस्तान् वेदयानो न विव्यथे । (१९।१)
sparśān iva prahārāṃstān vedayāno na vivyathe |
कुम्भकर्णभुजाभ्यां तु पीडितो वानरर्षभः । (२०।१)
kumbhakarṇabhujābhyāṃ tu pīḍito vānararṣabhaḥ |
निपेतुस्ते तु मेदिन्यां निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ (२२।२)
nipetuste tu medinyāṃ nikṛttā iva kiṃśukāḥ ||
वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः ॥ (२३।२)
vānarāṇāṃ sahasrāṇi kumbhakarṇaṃ pradudruvuḥ ||
तं शैलम् इव शैलाभाः सर्वे तु प्लवगर्षभाः । (२४।१)
taṃ śailam iva śailābhāḥ sarve tu plavagarṣabhāḥ |
तं नखैर् दशनैश्चापि मुष्टिभिर् जानुभिस्तथा । (२५।१)
taṃ nakhair daśanaiścāpi muṣṭibhir jānubhistathā |
कुम्भकर्णं महाकायं ते जघ्नुः प्लवगर्षभाः ॥ (२५।२)
kumbhakarṇaṃ mahākāyaṃ te jaghnuḥ plavagarṣabhāḥ ||
रराज राक्षसव्याघ्रो गिरिर् आत्मरुहैर् इव ॥ (२६।२)
rarāja rākṣasavyāghro girir ātmaruhair iva ||
बाहुभ्यां वानरान् सर्वान् प्रगृह्य स महाबलः । (२७।१)
bāhubhyāṃ vānarān sarvān pragṛhya sa mahābalaḥ |
भक्षयामास संक्रुद्धो गरुडः पन्नगान् इव ॥ (२७।२)
bhakṣayāmāsa saṃkruddho garuḍaḥ pannagān iva ||
प्रक्षिप्ताः कुम्भकर्णेन वक्त्रे पातालसंनिभे । (२८।१)
prakṣiptāḥ kumbhakarṇena vaktre pātālasaṃnibhe |
नासापुटाभ्यां निर्जग्मुः कर्णाभ्यां चैव वानराः ॥ (२८।२)
nāsāpuṭābhyāṃ nirjagmuḥ karṇābhyāṃ caiva vānarāḥ ||
भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो हरीन् पर्वतसंनिभः । (२९।१)
bhakṣayan bhṛśasaṃkruddho harīn parvatasaṃnibhaḥ |
बभञ्ज वानरान् सर्वान् संक्रुद्धो राक्षसोत्तमः ॥ (२९।२)
babhañja vānarān sarvān saṃkruddho rākṣasottamaḥ ||
मांसशोणितसंक्लेदां भूमिं कुर्वन् स राक्षसः । (३०।१)
māṃsaśoṇitasaṃkledāṃ bhūmiṃ kurvan sa rākṣasaḥ |
चचार हरिसैन्येषु कालाग्निर् इव मूर्छितः ॥ (३०।२)
cacāra harisainyeṣu kālāgnir iva mūrchitaḥ ||
शूलहस्तो बभौ तस्मिन् कुम्भकर्णो महाबलः ॥ (३१।२)
śūlahasto babhau tasmin kumbhakarṇo mahābalaḥ ||
यथा शुष्काण्यरण्यानि ग्रीष्मे दहति पावकः । (३२।१)
yathā śuṣkāṇyaraṇyāni grīṣme dahati pāvakaḥ |
तथा वानरसैन्यानि कुम्भकर्णो विनिर्दहत् ॥ (३२।२)
tathā vānarasainyāni kumbhakarṇo vinirdahat ||
वानरा भयसंविग्ना विनेदुर् विस्वरं भृशम् ॥ (३३।२)
vānarā bhayasaṃvignā vinedur visvaraṃ bhṛśam ||
राघवं शरणं जग्मुर् व्यथिताः खिन्नचेतसः ॥ (३४।२)
rāghavaṃ śaraṇaṃ jagmur vyathitāḥ khinnacetasaḥ ||
तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णं महाबलम् । (३५।१)
tam āpatantaṃ samprekṣya kumbhakarṇaṃ mahābalam |
स पर्वताग्रम् उत्क्षिप्य समाविध्य महाकपिः । (३६।१)
sa parvatāgram utkṣipya samāvidhya mahākapiḥ |
तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णः प्लवंगमम् । (३७।१)
tam āpatantaṃ samprekṣya kumbhakarṇaḥ plavaṃgamam |
तस्थौ विवृतसर्वाङ्गो वानरेन्द्रस्य संमुखः ॥ (३७।२)
tasthau vivṛtasarvāṅgo vānarendrasya saṃmukhaḥ ||
कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा सुग्रीवो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (३८।२)
kumbhakarṇaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vākyam abravīt ||
पातिताश्च त्वया वीराः कृतं कर्म सुदुष्करम् । (३९।१)
pātitāśca tvayā vīrāḥ kṛtaṃ karma suduṣkaram |
भक्षितानि च सैन्यानि प्राप्तं ते परमं यशः ॥ (३९।२)
bhakṣitāni ca sainyāni prāptaṃ te paramaṃ yaśaḥ ||
त्यज तद् वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि । (४०।१)
tyaja tad vānarānīkaṃ prākṛtaiḥ kiṃ kariṣyasi |
सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस ॥ (४०।२)
sahasvaikaṃ nipātaṃ me parvatasyāsya rākṣasa ||
तद् वाक्यं हरिराजस्य सत्त्वधैर्यसमन्वितम् । (४१।१)
tad vākyaṃ harirājasya sattvadhairyasamanvitam |
श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णो ऽब्रवीद् वचः ॥ (४१।२)
śrutvā rākṣasaśārdūlaḥ kumbhakarṇo 'bravīd vacaḥ ||
प्रजापतेस्तु पौत्रस्त्वं तथैवर्क्षरजःसुतः । (४२।१)
prajāpatestu pautrastvaṃ tathaivarkṣarajaḥsutaḥ |
श्रुतपौरुषसम्पन्नस्तस्माद् गर्जसि वानर ॥ (४२।२)
śrutapauruṣasampannastasmād garjasi vānara ||
स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य व्याविध्य शैलं सहसा मुमोच । (४३।१)
sa kumbhakarṇasya vaco niśamya vyāvidhya śailaṃ sahasā mumoca |
तेनाजघानोरसि कुम्भकर्णं शैलेन वज्राशनिसंनिभेन ॥ (४३।२)
tenājaghānorasi kumbhakarṇaṃ śailena vajrāśanisaṃnibhena ||
तच्छैलशृङ्गं सहसा विकीर्णं भुजान्तरे तस्य तदा विशाले । (४४।१)
tacchailaśṛṅgaṃ sahasā vikīrṇaṃ bhujāntare tasya tadā viśāle |
ततो विषेदुः सहसा प्लवंगमा रक्षोगणाश्चापि मुदा विनेदुः ॥ (४४।२)
tato viṣeduḥ sahasā plavaṃgamā rakṣogaṇāścāpi mudā vineduḥ ||
स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोप ननाद कोपाच्च विवृत्य वक्त्रम् । (४५।१)
sa śailaśṛṅgābhihataścukopa nanāda kopācca vivṛtya vaktram |
व्याविध्य शूलं च तडित्प्रकाशं चिक्षेप हर्यृक्षपतेर् वधाय ॥ (४५।२)
vyāvidhya śūlaṃ ca taḍitprakāśaṃ cikṣepa haryṛkṣapater vadhāya ||
तत् कुम्भकर्णस्य भुजप्रविद्धं शूलं शितं काञ्चनदामजुष्टम् । (४६।१)
tat kumbhakarṇasya bhujapraviddhaṃ śūlaṃ śitaṃ kāñcanadāmajuṣṭam |
क्षिप्रं समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां बभञ्ज वेगेन सुतो ऽनिलस्य ॥ (४६।२)
kṣipraṃ samutpatya nigṛhya dorbhyāṃ babhañja vegena suto 'nilasya ||
बभञ्ज जानुम् आरोप्य प्रहृष्टः प्लवगर्षभः ॥ (४७।२)
babhañja jānum āropya prahṛṣṭaḥ plavagarṣabhaḥ ||
स तत् तदा भग्नम् अवेक्ष्य शूलं चुकोप रक्षोऽधिपतिर् महात्मा । (४८।१)
sa tat tadā bhagnam avekṣya śūlaṃ cukopa rakṣo'dhipatir mahātmā |
उत्पाट्य लङ्कामलयात् स शृङ्गं जघान सुग्रीवम् उपेत्य तेन ॥ (४८।२)
utpāṭya laṅkāmalayāt sa śṛṅgaṃ jaghāna sugrīvam upetya tena ||
स शैलशृङ्गाभिहतो विसंज्ञः पपात भूमौ युधि वानरेन्द्रः । (४९।१)
sa śailaśṛṅgābhihato visaṃjñaḥ papāta bhūmau yudhi vānarendraḥ |
तं प्रेक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ (४९।२)
taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visaṃjñaṃ neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ ||
तम् अभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम् । (५०।१)
tam abhyupetyādbhutaghoravīryaṃ sa kumbhakarṇo yudhi vānarendram |
जहार सुग्रीवम् अभिप्रगृह्य यथानिलो मेघम् अतिप्रचण्डः ॥ (५०।२)
jahāra sugrīvam abhipragṛhya yathānilo megham atipracaṇḍaḥ ||
स तं महामेघनिकाशरूपम् उत्पाट्य गच्छन् युधि कुम्भकर्णः । (५१।१)
sa taṃ mahāmeghanikāśarūpam utpāṭya gacchan yudhi kumbhakarṇaḥ |
रराज मेरुप्रतिमानरूपो मेरुर् यथात्युच्छ्रितघोरशृङ्गः ॥ (५१।२)
rarāja merupratimānarūpo merur yathātyucchritaghoraśṛṅgaḥ ||
ततः समुत्पाट्य जगाम वीरः संस्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रैः । (५२।१)
tataḥ samutpāṭya jagāma vīraḥ saṃstūyamāno yudhi rākṣasendraiḥ |
शृण्वन्निनादं त्रिदशालयानां प्लवंगराजग्रहविस्मितानाम् ॥ (५२।२)
śṛṇvanninādaṃ tridaśālayānāṃ plavaṃgarājagrahavismitānām ||
ततस्तम् आदाय तदा स मेने हरीन्द्रम् इन्द्रोपमम् इन्द्रवीर्यः । (५३।१)
tatastam ādāya tadā sa mene harīndram indropamam indravīryaḥ |
अस्मिन् हृते सर्वम् इदं हृतं स्यात् सराघवं सैन्यम् इतीन्द्रशत्रुः ॥ (५३।२)
asmin hṛte sarvam idaṃ hṛtaṃ syāt sarāghavaṃ sainyam itīndraśatruḥ ||
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वानराणां ततस्ततः । (५४।१)
vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vānarāṇāṃ tatastataḥ |
कुम्भकर्णेन सुग्रीवं गृहीतं चापि वानरम् ॥ (५४।२)
kumbhakarṇena sugrīvaṃ gṛhītaṃ cāpi vānaram ||
एवं गृहीते सुग्रीवे किं कर्तव्यं मया भवेत् ॥ (५५।२)
evaṃ gṛhīte sugrīve kiṃ kartavyaṃ mayā bhavet ||
यद् वै न्याय्यं मया कर्तुं तत् करिष्यामि सर्वथा । (५६।१)
yad vai nyāyyaṃ mayā kartuṃ tat kariṣyāmi sarvathā |
भूत्वा पर्वतसंकाशो नाशयिष्यामि राक्षसम् ॥ (५६।२)
bhūtvā parvatasaṃkāśo nāśayiṣyāmi rākṣasam ||
मया हते संयति कुम्भकर्णे महाबले मुष्टिविशीर्णदेहे । (५७।१)
mayā hate saṃyati kumbhakarṇe mahābale muṣṭiviśīrṇadehe |
विमोचिते वानरपार्थिवे च भवन्तु हृष्टाः प्लवगाः समग्राः ॥ (५७।२)
vimocite vānarapārthive ca bhavantu hṛṣṭāḥ plavagāḥ samagrāḥ ||
अथवा स्वयम् अप्येष मोक्षं प्राप्स्यति पार्थिवः । (५८।१)
athavā svayam apyeṣa mokṣaṃ prāpsyati pārthivaḥ |
गृहीतो ऽयं यदि भवेत् त्रिदशैः सासुरोरगैः ॥ (५८।२)
gṛhīto 'yaṃ yadi bhavet tridaśaiḥ sāsuroragaiḥ ||
मन्ये न तावद् आत्मानं बुध्यते वानराधिपः । (५९।१)
manye na tāvad ātmānaṃ budhyate vānarādhipaḥ |
अयं मुहूर्तात् सुग्रीवो लब्धसंज्ञो महाहवे । (६०।१)
ayaṃ muhūrtāt sugrīvo labdhasaṃjño mahāhave |
आत्मनो वानराणां च यत् पथ्यं तत् करिष्यति ॥ (६०।२)
ātmano vānarāṇāṃ ca yat pathyaṃ tat kariṣyati ||
मया तु मोक्षितस्यास्य सुग्रीवस्य महात्मनः । (६१।१)
mayā tu mokṣitasyāsya sugrīvasya mahātmanaḥ |
अप्रीतिश्च भवेत् कष्टा कीर्तिनाशश्च शाश्वतः ॥ (६१।२)
aprītiśca bhavet kaṣṭā kīrtināśaśca śāśvataḥ ||
तस्मान्मुहूर्तं काङ्क्षिष्ये विक्रमं पार्थिवस्य नः । (६२।१)
tasmānmuhūrtaṃ kāṅkṣiṣye vikramaṃ pārthivasya naḥ |
भिन्नं च वानरानीकं तावद् आश्वासयाम्यहम् ॥ (६२।२)
bhinnaṃ ca vānarānīkaṃ tāvad āśvāsayāmyaham ||
इत्येवं चिन्तयित्वा तु हनूमान्मारुतात्मजः । (६३।१)
ityevaṃ cintayitvā tu hanūmānmārutātmajaḥ |
स कुम्भकर्णो ऽथ विवेश लङ्कां स्फुरन्तम् आदाय महाहरिं तम् । (६४।१)
sa kumbhakarṇo 'tha viveśa laṅkāṃ sphurantam ādāya mahāhariṃ tam |
विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः पुष्पाग्र्यवर्षैर् अवकीर्यमाणः ॥ (६४।२)
vimānacaryāgṛhagopurasthaiḥ puṣpāgryavarṣair avakīryamāṇaḥ ||
ततः स संज्ञाम् उपलभ्य कृच्छ्राद् बलीयसस्तस्य भुजान्तरस्थः । (६५।१)
tataḥ sa saṃjñām upalabhya kṛcchrād balīyasastasya bhujāntarasthaḥ |
अवेक्षमाणः पुरराजमार्गं विचिन्तयामास मुहुर् महात्मा ॥ (६५।२)
avekṣamāṇaḥ purarājamārgaṃ vicintayāmāsa muhur mahātmā ||
एवं गृहीतेन कथं नु नाम शक्यं मया संप्रति कर्तुम् अद्य । (६६।१)
evaṃ gṛhītena kathaṃ nu nāma śakyaṃ mayā saṃprati kartum adya |
तथा करिष्यामि यथा हरीणां भविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ॥ (६६।२)
tathā kariṣyāmi yathā harīṇāṃ bhaviṣyatīṣṭaṃ ca hitaṃ ca kāryam ||
ततः कराग्रैः सहसा समेत्य राजा हरीणाम् अमरेन्द्रशत्रोः । (६७।१)
tataḥ karāgraiḥ sahasā sametya rājā harīṇām amarendraśatroḥ |
नखैश्च कर्णौ दशनैश्च नासां ददंश पार्श्वेषु च कुम्भकर्णम् ॥ (६७।२)
nakhaiśca karṇau daśanaiśca nāsāṃ dadaṃśa pārśveṣu ca kumbhakarṇam ||
स कुम्भकर्णो हृतकर्णनासो विदारितस्तेन विमर्दितश्च । (६८।१)
sa kumbhakarṇo hṛtakarṇanāso vidāritastena vimarditaśca |
रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः सुग्रीवम् आविध्य पिपेष भूमौ ॥ (६८।२)
roṣābhibhūtaḥ kṣatajārdragātraḥ sugrīvam āvidhya pipeṣa bhūmau ||
स भूतले भीमबलाभिपिष्टः सुरारिभिस्तैर् अभिहन्यमानः । (६९।१)
sa bhūtale bhīmabalābhipiṣṭaḥ surāribhistair abhihanyamānaḥ |
जगाम खं वेगवद् अभ्युपेत्य पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ (६९।२)
jagāma khaṃ vegavad abhyupetya punaśca rāmeṇa samājagāma ||
रराज शोणितोत्सिक्तो गिरिः प्रस्रवणैर् इव ॥ (७०।२)
rarāja śoṇitotsikto giriḥ prasravaṇair iva ||
ततः स पुर्याः सहसा महात्मा निष्क्रम्य तद् वानरसैन्यम् उग्रम् । (७१।१)
tataḥ sa puryāḥ sahasā mahātmā niṣkramya tad vānarasainyam ugram |
बभक्ष रक्षो युधि कुम्भकर्णः प्रजा युगान्ताग्निर् इव प्रदीप्तः ॥ (७१।२)
babhakṣa rakṣo yudhi kumbhakarṇaḥ prajā yugāntāgnir iva pradīptaḥ ||
बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः प्रविश्य तद् वानरसैन्यम् उग्रम् । (७२।१)
bubhukṣitaḥ śoṇitamāṃsagṛdhnuḥ praviśya tad vānarasainyam ugram |
चखाद रक्षांसि हरीन् पिशाचान् ऋक्षांश्च मोहाद् युधि कुम्भकर्णः ॥ (७२।२)
cakhāda rakṣāṃsi harīn piśācān ṛkṣāṃśca mohād yudhi kumbhakarṇaḥ ||
एकं द्वौ त्रीन् बहून् क्रुद्धो वानरान् सह राक्षसैः । (७३।१)
ekaṃ dvau trīn bahūn kruddho vānarān saha rākṣasaiḥ |
सम्प्रस्रवंस्तदा मेदः शोणितं च महाबलः । (७४।१)
samprasravaṃstadā medaḥ śoṇitaṃ ca mahābalaḥ |
वध्यमानो नगेन्द्राग्रैर् भक्षयामास वानरान् । (७४।२)
vadhyamāno nagendrāgrair bhakṣayāmāsa vānarān |
ते भक्ष्यमाणा हरयो रामं जग्मुस्तदा गतिम् ॥ (७४।३)
te bhakṣyamāṇā harayo rāmaṃ jagmustadā gatim ||
तस्मिन् काले सुमित्रायाः पुत्रः परबलार्दनः । (७५।१)
tasmin kāle sumitrāyāḥ putraḥ parabalārdanaḥ |
चकार लक्ष्मणः क्रुद्धो युद्धं परपुरंजयः ॥ (७५।२)
cakāra lakṣmaṇaḥ kruddho yuddhaṃ parapuraṃjayaḥ ||
स कुम्भकर्णस्य शराञ् शरीरे सप्त वीर्यवान् । (७६।१)
sa kumbhakarṇasya śarāñ śarīre sapta vīryavān |
निचखानाददे चान्यान् विससर्ज च लक्ष्मणः ॥ (७६।२)
nicakhānādade cānyān visasarja ca lakṣmaṇaḥ ||
अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः । (७७।१)
atikramya ca saumitriṃ kumbhakarṇo mahābalaḥ |
अथ दाशरथी रामो रौद्रम् अस्त्रं प्रयोजयन् । (७८।१)
atha dāśarathī rāmo raudram astraṃ prayojayan |
कुम्भकर्णस्य हृदये ससर्ज निशिताञ् शरान् ॥ (७८।२)
kumbhakarṇasya hṛdaye sasarja niśitāñ śarān ||
अङ्गारमिश्राः क्रुद्धस्य मुखान्निश्चेरुर् अर्चिषः ॥ (७९।२)
aṅgāramiśrāḥ kruddhasya mukhānniścerur arciṣaḥ ||
हस्ताच्चास्य परिभ्रष्टा पपातोर्व्यां महागदा ॥ (८०।२)
hastāccāsya paribhraṣṭā papātorvyāṃ mahāgadā ||
मुष्टिभ्यां चारणाभ्यां च चकार कदनं महत् ॥ (८१।२)
muṣṭibhyāṃ cāraṇābhyāṃ ca cakāra kadanaṃ mahat ||
स बाणैर् अतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः । (८२।१)
sa bāṇair atividdhāṅgaḥ kṣatajena samukṣitaḥ |
रुधिरं परिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणान् इव ॥ (८२।२)
rudhiraṃ parisusrāva giriḥ prasravaṇān iva ||
वानरान् राक्षसान् ऋक्षान् खादन् विपरिधावति ॥ (८३।२)
vānarān rākṣasān ṛkṣān khādan viparidhāvati ||
तस्मिन् काले स धर्मात्मा लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् । (८४।१)
tasmin kāle sa dharmātmā lakṣmaṇo rāmam abravīt |
कुम्भकर्णवधे युक्तो योगान् परिमृशन् बहून् ॥ (८४।२)
kumbhakarṇavadhe yukto yogān parimṛśan bahūn ||
नैवायं वानरान् राजन्न विजानाति राक्षसान् । (८५।१)
naivāyaṃ vānarān rājanna vijānāti rākṣasān |
मत्तः शोणितगन्धेन स्वान् परांश्चैव खादति ॥ (८५।२)
mattaḥ śoṇitagandhena svān parāṃścaiva khādati ||
साध्वेनम् अधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः । (८६।१)
sādhvenam adhirohantu sarvato vānararṣabhāḥ |
यूथपाश्च यथामुख्यास्तिष्ठन्त्वस्य समन्ततः ॥ (८६।२)
yūthapāśca yathāmukhyāstiṣṭhantvasya samantataḥ ||
प्रपतन् राक्षसो भूमौ नान्यान् हन्यात् प्लवंगमान् ॥ (८७।२)
prapatan rākṣaso bhūmau nānyān hanyāt plavaṃgamān ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः । (८८।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ |
ते समारुरुहुर् हृष्टाः कुम्भकर्णं प्लवंगमाः ॥ (८८।२)
te samāruruhur hṛṣṭāḥ kumbhakarṇaṃ plavaṃgamāḥ ||
कुम्भकर्णस्तु संक्रुद्धः समारूढः प्लवंगमैः । (८९।१)
kumbhakarṇastu saṃkruddhaḥ samārūḍhaḥ plavaṃgamaiḥ |
व्यधूनयत् तान् वेगेन दुष्टहस्तीव हस्तिपान् ॥ (८९।२)
vyadhūnayat tān vegena duṣṭahastīva hastipān ||
तान् दृष्ट्वा निर्धूतान् रामो रुष्टो ऽयम् इति राक्षसः । (९०।१)
tān dṛṣṭvā nirdhūtān rāmo ruṣṭo 'yam iti rākṣasaḥ |
स चापम् आदाय भुजंगकल्पं दृढज्यम् उग्रं तपनीयचित्रम् । (९१।१)
sa cāpam ādāya bhujaṃgakalpaṃ dṛḍhajyam ugraṃ tapanīyacitram |
हरीन् समाश्वास्य समुत्पपात रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः ॥ (९१।२)
harīn samāśvāsya samutpapāta rāmo nibaddhottamatūṇabāṇaḥ ||
लक्ष्मणानुचरो रामः सम्प्रतस्थे महाबलः ॥ (९२।२)
lakṣmaṇānucaro rāmaḥ sampratasthe mahābalaḥ ||
शोणिताप्लुतसर्वाङ्गं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ (९३।२)
śoṇitāplutasarvāṅgaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam ||
सर्वान् समभिधावन्तं यथा रुष्टं दिशागजम् । (९४।१)
sarvān samabhidhāvantaṃ yathā ruṣṭaṃ diśāgajam |
मार्गमाणं हरीन् क्रुद्धं राक्षसैः परिवारितम् ॥ (९४।२)
mārgamāṇaṃ harīn kruddhaṃ rākṣasaiḥ parivāritam ||
स्रवन्तं रुधिरं वक्त्राद् वर्षमेघम् इवोत्थितम् ॥ (९५।२)
sravantaṃ rudhiraṃ vaktrād varṣamegham ivotthitam ||
जिह्वया परिलिह्यन्तं शोणितं शोणितोक्षितम् । (९६।१)
jihvayā parilihyantaṃ śoṇitaṃ śoṇitokṣitam |
तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं प्रदीप्तानलवर्चसम् । (९७।१)
taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ pradīptānalavarcasam |
स तस्य चापनिर्घोषात् कुपितो नैरृतर्षभः । (९८।१)
sa tasya cāpanirghoṣāt kupito nairṛtarṣabhaḥ |
ततस्तु वातोद्धतमेघकल्पं भुजंगराजोत्तमभोगबाहुम् । (९९।१)
tatastu vātoddhatameghakalpaṃ bhujaṃgarājottamabhogabāhum |
तम् आपतन्तं धरणीधराभम् उवाच रामो युधि कुम्भकर्णम् ॥ (९९।२)
tam āpatantaṃ dharaṇīdharābham uvāca rāmo yudhi kumbhakarṇam ||
आगच्छ रक्षोऽधिप मा विषादम् अवस्थितो ऽहं प्रगृहीतचापः । (१००।१)
āgaccha rakṣo'dhipa mā viṣādam avasthito 'haṃ pragṛhītacāpaḥ |
अवेहि मां शक्रसपत्न रामम् अयं मुहूर्ताद् भविता विचेताः ॥ (१००।२)
avehi māṃ śakrasapatna rāmam ayaṃ muhūrtād bhavitā vicetāḥ ||
रामो ऽयम् इति विज्ञाय जहास विकृतस्वनम् । (१०१।१)
rāmo 'yam iti vijñāya jahāsa vikṛtasvanam |
पातयन्न् इव सर्वेषां हृदयानि वनौकसाम् ॥ (१०१।२)
pātayann iva sarveṣāṃ hṛdayāni vanaukasām ||
प्रहस्य विकृतं भीमं स मेघस्वनितोपमम् । (१०२।१)
prahasya vikṛtaṃ bhīmaṃ sa meghasvanitopamam |
कुम्भकर्णो महातेजा राघवं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१०२।२)
kumbhakarṇo mahātejā rāghavaṃ vākyam abravīt ||
नाहं विराधो विज्ञेयो न कबन्धः खरो न च । (१०३।१)
nāhaṃ virādho vijñeyo na kabandhaḥ kharo na ca |
न वाली न च मारीचः कुम्भकर्णो ऽहम् आगतः ॥ (१०३।२)
na vālī na ca mārīcaḥ kumbhakarṇo 'ham āgataḥ ||
पश्य मे मुद्गरं घोरं सर्वकालायसं महत् । (१०४।१)
paśya me mudgaraṃ ghoraṃ sarvakālāyasaṃ mahat |
विकर्णनास इति मां नावज्ञातुं त्वम् अर्हसि । (१०५।१)
vikarṇanāsa iti māṃ nāvajñātuṃ tvam arhasi |
स्वल्पापि हि न मे पीडा कर्णनासाविनाशनात् ॥ (१०५।२)
svalpāpi hi na me pīḍā karṇanāsāvināśanāt ||
दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूल वीर्यं गात्रेषु मे लघु । (१०६।१)
darśayekṣvākuśārdūla vīryaṃ gātreṣu me laghu |
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि दृष्टपौरुषविक्रमम् ॥ (१०६।२)
tatastvāṃ bhakṣayiṣyāmi dṛṣṭapauruṣavikramam ||
स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य रामः सुपुङ्खान् विससर्ज बाणान् । (१०७।१)
sa kumbhakarṇasya vaco niśamya rāmaḥ supuṅkhān visasarja bāṇān |
तैर् आहतो वज्रसमप्रवेगैर् न चुक्षुभे न व्यथते सुरारिः ॥ (१०७।२)
tair āhato vajrasamapravegair na cukṣubhe na vyathate surāriḥ ||
यैः सायकैः सालवरा निकृत्ता वाली हतो वानरपुंगवश्च । (१०८।१)
yaiḥ sāyakaiḥ sālavarā nikṛttā vālī hato vānarapuṃgavaśca |
ते कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं वज्रोपमा न व्यथयांप्रचक्रुः ॥ (१०८।२)
te kumbhakarṇasya tadā śarīraṃ vajropamā na vyathayāṃpracakruḥ ||
स वारिधारा इव सायकांस्तान् पिबञ् शरीरेण महेन्द्रशत्रुः । (१०९।१)
sa vāridhārā iva sāyakāṃstān pibañ śarīreṇa mahendraśatruḥ |
जघान रामस्य शरप्रवेगं व्याविध्य तं मुद्गरम् उग्रवेगम् ॥ (१०९।२)
jaghāna rāmasya śarapravegaṃ vyāvidhya taṃ mudgaram ugravegam ||
ततस्तु रक्षः क्षतजानुलिप्तं वित्रासनं देवमहाचमूनाम् । (११०।१)
tatastu rakṣaḥ kṣatajānuliptaṃ vitrāsanaṃ devamahācamūnām |
व्याविध्य तं मुद्गरम् उग्रवेगं विद्रावयामास चमूं हरीणाम् ॥ (११०।२)
vyāvidhya taṃ mudgaram ugravegaṃ vidrāvayāmāsa camūṃ harīṇām ||
वायव्यम् आदाय ततो वरास्त्रं रामः प्रचिक्षेप निशाचराय । (१११।१)
vāyavyam ādāya tato varāstraṃ rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya |
समुद्गरं तेन जहार बाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलं ननाद ॥ (१११।२)
samudgaraṃ tena jahāra bāhuṃ sa kṛttabāhustumulaṃ nanāda ||
स तस्य बाहुर् गिरिशृङ्गकल्पः समुद्गरो राघवबाणकृत्तः । (११२।१)
sa tasya bāhur giriśṛṅgakalpaḥ samudgaro rāghavabāṇakṛttaḥ |
पपात तस्मिन् हरिराजसैन्ये जघान तां वानरवाहिनीं च ॥ (११२।२)
papāta tasmin harirājasainye jaghāna tāṃ vānaravāhinīṃ ca ||
ते वानरा भग्नहतावशेषाः पर्यन्तम् आश्रित्य तदा विषण्णाः । (११३।१)
te vānarā bhagnahatāvaśeṣāḥ paryantam āśritya tadā viṣaṇṇāḥ |
प्रवेपिताङ्गा ददृशुः सुघोरं नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम् ॥ (११३।२)
pravepitāṅgā dadṛśuḥ sughoraṃ narendrarakṣo'dhipasaṃnipātam ||
स कुम्भकर्णो ऽस्त्रनिकृत्तबाहुर् महान्निकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः । (११४।१)
sa kumbhakarṇo 'stranikṛttabāhur mahānnikṛttāgra ivācalendraḥ |
उत्पाटयामास करेण वृक्षं ततो ऽभिदुद्राव रणे नरेन्द्रम् ॥ (११४।२)
utpāṭayāmāsa kareṇa vṛkṣaṃ tato 'bhidudrāva raṇe narendram ||
तं तस्य बाहुं सह सालवृक्षं समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम् । (११५।१)
taṃ tasya bāhuṃ saha sālavṛkṣaṃ samudyataṃ pannagabhogakalpam |
ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जहार रामो बाणेन जाम्बूनदचित्रितेन ॥ (११५।२)
aindrāstrayuktena jahāra rāmo bāṇena jāmbūnadacitritena ||
स कुम्भकर्णस्य भुजो निकृत्तः पपात भूमौ गिरिसंनिकाशः । (११६।१)
sa kumbhakarṇasya bhujo nikṛttaḥ papāta bhūmau girisaṃnikāśaḥ |
विवेष्टमानो निजघान वृक्षाञ् शैलाञ् शिला वानरराक्षसांश्च ॥ (११६।२)
viveṣṭamāno nijaghāna vṛkṣāñ śailāñ śilā vānararākṣasāṃśca ||
तं छिन्नबाहुं समवेक्ष्य रामः समापतन्तं सहसा नदन्तम् । (११७।१)
taṃ chinnabāhuṃ samavekṣya rāmaḥ samāpatantaṃ sahasā nadantam |
द्वावर्धचन्द्रौ निशितौ प्रगृह्य चिछेद पादौ युधि राक्षसस्य ॥ (११७।२)
dvāvardhacandrau niśitau pragṛhya cicheda pādau yudhi rākṣasasya ||
निकृत्तबाहुर् विनिकृत्तपादो विदार्य वक्त्रं वडवामुखाभम् । (११८।१)
nikṛttabāhur vinikṛttapādo vidārya vaktraṃ vaḍavāmukhābham |
दुद्राव रामं सहसाभिगर्जन् राहुर् यथा चन्द्रम् इवान्तरिक्षे ॥ (११८।२)
dudrāva rāmaṃ sahasābhigarjan rāhur yathā candram ivāntarikṣe ||
अपूरयत् तस्य मुखं शिताग्रै रामः शरैर् हेमपिनद्धपुङ्खैः । (११९।१)
apūrayat tasya mukhaṃ śitāgrai rāmaḥ śarair hemapinaddhapuṅkhaiḥ |
स पूर्णवक्त्रो न शशाक वक्तुं चुकूज कृच्छ्रेण मुमोह चापि ॥ (११९।२)
sa pūrṇavaktro na śaśāka vaktuṃ cukūja kṛcchreṇa mumoha cāpi ||
अथाददे सूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम् । (१२०।१)
athādade sūryamarīcikalpaṃ sa brahmadaṇḍāntakakālakalpam |
अरिष्टम् ऐन्द्रं निशितं सुपुङ्खं रामः शरं मारुततुल्यवेगम् ॥ (१२०।२)
ariṣṭam aindraṃ niśitaṃ supuṅkhaṃ rāmaḥ śaraṃ mārutatulyavegam ||
तं वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् । (१२१।१)
taṃ vajrajāmbūnadacārupuṅkhaṃ pradīptasūryajvalanaprakāśam |
महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ॥ (१२१।२)
mahendravajrāśanitulyavegaṃ rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya ||
स सायको राघवबाहुचोदितो दिशः स्वभासा दश संप्रकाशयन् । (१२२।१)
sa sāyako rāghavabāhucodito diśaḥ svabhāsā daśa saṃprakāśayan |
विधूमवैश्वानरदीप्तदर्शनो जगाम शक्राशनितुल्यविक्रमः ॥ (१२२।२)
vidhūmavaiśvānaradīptadarśano jagāma śakrāśanitulyavikramaḥ ||
स तन्महापर्वतकूटसंनिभं विवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम् । (१२३।१)
sa tanmahāparvatakūṭasaṃnibhaṃ vivṛttadaṃṣṭraṃ calacārukuṇḍalam |
चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा यथैव वृत्रस्य पुरा पुरंदरः ॥ (१२३।२)
cakarta rakṣo'dhipateḥ śirastadā yathaiva vṛtrasya purā puraṃdaraḥ ||
तद् रामबाणाभिहतं पपात रक्षःशिरः पर्वतसंनिकाशम् । (१२४।१)
tad rāmabāṇābhihataṃ papāta rakṣaḥśiraḥ parvatasaṃnikāśam |
बभञ्ज चर्यागृहगोपुराणि प्राकारम् उच्चं तम् अपातयच्च ॥ (१२४।२)
babhañja caryāgṛhagopurāṇi prākāram uccaṃ tam apātayacca ||
तच्चातिकायं हिमवत्प्रकाशं रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात । (१२५।१)
taccātikāyaṃ himavatprakāśaṃ rakṣastadā toyanidhau papāta |
ग्राहान्महामीनचयान् भुजंगमान् ममर्द भूमिं च तथा विवेश ॥ (१२५।२)
grāhānmahāmīnacayān bhujaṃgamān mamarda bhūmiṃ ca tathā viveśa ||
तस्मिन् हते ब्राह्मणदेवशत्रौ महाबले संयति कुम्भकर्णे । (१२६।१)
tasmin hate brāhmaṇadevaśatrau mahābale saṃyati kumbhakarṇe |
चचाल भूर् भूमिधराश्च सर्वे हर्षाच्च देवास्तुमुलं प्रणेदुः ॥ (१२६।२)
cacāla bhūr bhūmidharāśca sarve harṣācca devāstumulaṃ praṇeduḥ ||
ततस्तु देवर्षिमहर्षिपन्नगाः सुराश्च भूतानि सुपर्णगुह्यकाः । (१२७।१)
tatastu devarṣimaharṣipannagāḥ surāśca bhūtāni suparṇaguhyakāḥ |
सयक्षगन्धर्वगणा नभोगताः प्रहर्षिता रामपराक्रमेण ॥ (१२७।२)
sayakṣagandharvagaṇā nabhogatāḥ praharṣitā rāmaparākrameṇa ||
प्रहर्षम् ईयुर् बहवस्तु वानराः प्रबुद्धपद्मप्रतिमैर् इवाननैः । (१२८।१)
praharṣam īyur bahavastu vānarāḥ prabuddhapadmapratimair ivānanaiḥ |
अपूजयन् राघवम् इष्टभागिनं हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥ (१२८।२)
apūjayan rāghavam iṣṭabhāginaṃ hate ripau bhīmabale durāsade ||
स कुम्भकर्णं सुरसैन्यमर्दनं महत्सु युद्धेष्वपराजितश्रमम् । (१२९।१)
sa kumbhakarṇaṃ surasainyamardanaṃ mahatsu yuddheṣvaparājitaśramam |
ननन्द हत्वा भरताग्रजो रणे महासुरं वृत्रम् इवामराधिपः ॥ (१२९।२)
nananda hatvā bharatāgrajo raṇe mahāsuraṃ vṛtram ivāmarādhipaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.