Rām, 7, 47
Select a line for its word-by-word analysis.
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा । (१।१)
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dāruṇaṃ janakātmajā |
सा मुहूर्तम् इवासंज्ञा बाष्पव्याकुलितेक्षणा । (२।१)
sā muhūrtam ivāsaṃjñā bāṣpavyākulitekṣaṇā |
मामिकेयं तनुर् नूनं सृष्टा दुःखाय लक्ष्मण । (३।१)
māmikeyaṃ tanur nūnaṃ sṛṣṭā duḥkhāya lakṣmaṇa |
धात्रा यस्यास्तथा मे ऽद्य दुःखमूर्तिः प्रदृश्यते ॥ (३।२)
dhātrā yasyāstathā me 'dya duḥkhamūrtiḥ pradṛśyate ||
किं नु पापं कृतं पूर्वं को वा दारैर् वियोजितः । (४।१)
kiṃ nu pāpaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ ko vā dārair viyojitaḥ |
सा कथं ह्याश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनीकृता । (६।१)
sā kathaṃ hyāśrame saumya vatsyāmi vijanīkṛtā |
आख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा ॥ (६।२)
ākhyāsyāmi ca kasyāhaṃ duḥkhaṃ duḥkhaparāyaṇā ||
कस्मिन् वा कारणे त्यक्ता राघवेण महात्मना ॥ (७।२)
kasmin vā kāraṇe tyaktā rāghaveṇa mahātmanā ||
त्यजेयं राजवंशस्तु भर्तुर् मे परिहास्यते ॥ (८।२)
tyajeyaṃ rājavaṃśastu bhartur me parihāsyate ||
यथाज्ञां कुरु सौमित्रे त्यज मां दुःखभागिनीम् । (९।१)
yathājñāṃ kuru saumitre tyaja māṃ duḥkhabhāginīm |
निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम ॥ (९।२)
nideśe sthīyatāṃ rājñaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama ||
श्वश्रूणाम् अविशेषेण प्राञ्जलिः प्रग्रहेण च । (१०।१)
śvaśrūṇām aviśeṣeṇa prāñjaliḥ pragraheṇa ca |
शिरसा वन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम् ॥ (१०।२)
śirasā vandya caraṇau kuśalaṃ brūhi pārthivam ||
यथा भ्रातृषु वर्तेथास्तथा पौरेषु नित्यदा । (११।१)
yathā bhrātṛṣu vartethāstathā paureṣu nityadā |
परमो ह्येष धर्मः स्याद् एषा कीर्तिर् अनुत्तमा ॥ (११।२)
paramo hyeṣa dharmaḥ syād eṣā kīrtir anuttamā ||
यत् त्वं पौरजनं राजन् धर्मेण समवाप्नुयाः । (१२।१)
yat tvaṃ paurajanaṃ rājan dharmeṇa samavāpnuyāḥ |
एवं ब्रुवन्त्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः । (१३।१)
evaṃ bruvantyāṃ sītāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
शिरसा धरणीं गत्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ (१३।२)
śirasā dharaṇīṃ gatvā vyāhartuṃ na śaśāka ha ||
प्रदक्षिणं च कृत्वा स रुदन्न् एव महास्वनम् । (१४।१)
pradakṣiṇaṃ ca kṛtvā sa rudann eva mahāsvanam |
संमूढ इव दुःखेन रथम् अध्यारुहद् द्रुतम् ॥ (१५।२)
saṃmūḍha iva duḥkhena ratham adhyāruhad drutam ||
मुहुर् मुहुर् अपावृत्य दृष्ट्वा सीताम् अनाथवत् । (१६।१)
muhur muhur apāvṛtya dṛṣṭvā sītām anāthavat |
वेष्टन्तीं परतीरस्थां लक्ष्मणः प्रययावथ ॥ (१६।२)
veṣṭantīṃ paratīrasthāṃ lakṣmaṇaḥ prayayāvatha ||
दूरस्थं रथम् आलोक्य लक्ष्मणं च मुहुर् मुहुः । (१७।१)
dūrasthaṃ ratham ālokya lakṣmaṇaṃ ca muhur muhuḥ |
निरीक्षमाणाम् उद्विग्नां सीतां शोकः समाविशत् ॥ (१७।२)
nirīkṣamāṇām udvignāṃ sītāṃ śokaḥ samāviśat ||
सा दुःखभारावनता तपस्विनी यशोधरा नाथम् अपश्यती सती । (१८।१)
sā duḥkhabhārāvanatā tapasvinī yaśodharā nātham apaśyatī satī |
रुरोद सा बर्हिणनादिते वने महास्वनं दुःखपरायणा सती ॥ (१८।२)
ruroda sā barhiṇanādite vane mahāsvanaṃ duḥkhaparāyaṇā satī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.