Rām, 2, 63
Select a line for its word-by-word analysis.
याम् एव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम् । (१।१)
yām eva rātriṃ te dūtāḥ praviśanti sma tāṃ purīm |
भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टो ऽयम् अप्रियः ॥ (१।२)
bharatenāpi tāṃ rātriṃ svapno dṛṣṭo 'yam apriyaḥ ||
व्युष्टाम् एव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नम् अप्रियम् । (२।१)
vyuṣṭām eva tu tāṃ rātriṃ dṛṣṭvā taṃ svapnam apriyam |
आयासं हि विनेष्यन्तः सभायां चक्रिरे कथाः ॥ (३।२)
āyāsaṃ hi vineṣyantaḥ sabhāyāṃ cakrire kathāḥ ||
वादयन्ति तथा शान्तिं लासयन्त्य् अपि चापरे । (४।१)
vādayanti tathā śāntiṃ lāsayanty api cāpare |
नाटकान्य् अपरे प्राहुर् हास्यानि विविधानि च ॥ (४।२)
nāṭakāny apare prāhur hāsyāni vividhāni ca ||
स तैर् महात्मा भरतः सखिभिः प्रियवादिभिः । (५।१)
sa tair mahātmā bharataḥ sakhibhiḥ priyavādibhiḥ |
गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर् न प्राहृष्यत राघवः ॥ (५।२)
goṣṭhīhāsyāni kurvadbhir na prāhṛṣyata rāghavaḥ ||
तम् अब्रवीत् प्रियसखो भरतं सखिभिर् वृतम् । (६।१)
tam abravīt priyasakho bharataṃ sakhibhir vṛtam |
शृणु त्वं यन्निमित्तं मे दैन्यम् एतद् उपागतम् ॥ (७।२)
śṛṇu tvaṃ yannimittaṃ me dainyam etad upāgatam ||
स्वप्ने पितरम् अद्राक्षं मलिनं मुक्तमूर्धजम् । (८।१)
svapne pitaram adrākṣaṃ malinaṃ muktamūrdhajam |
प्लवमानश् च मे दृष्टः स तस्मिन् गोमयह्रदे । (९।१)
plavamānaś ca me dṛṣṭaḥ sa tasmin gomayahrade |
पिबन्न् अञ्जलिना तैलं हसन्न् इव मुहुर् मुहुः ॥ (९।२)
pibann añjalinā tailaṃ hasann iva muhur muhuḥ ||
ततस् तिलौदनं भुक्त्वा पुनः पुनर् अधःशिराः । (१०।१)
tatas tilaudanaṃ bhuktvā punaḥ punar adhaḥśirāḥ |
स्वप्ने ऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भुवि । (११।१)
svapne 'pi sāgaraṃ śuṣkaṃ candraṃ ca patitaṃ bhuvi |
अवदीर्णां च पृथिवीं शुष्कांश् च विविधान् द्रुमान् । (१२।१)
avadīrṇāṃ ca pṛthivīṃ śuṣkāṃś ca vividhān drumān |
अहं पश्यामि विध्वस्तान् सधूमांश् चैव पर्वतान् ॥ (१२।२)
ahaṃ paśyāmi vidhvastān sadhūmāṃś caiva parvatān ||
पीठे कार्ष्णायसे चैनं निषण्णं कृष्णवाससम् । (१३।१)
pīṭhe kārṣṇāyase cainaṃ niṣaṇṇaṃ kṛṣṇavāsasam |
प्रहसन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः ॥ (१३।२)
prahasanti sma rājānaṃ pramadāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ ||
त्वरमाणश् च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः । (१४।१)
tvaramāṇaś ca dharmātmā raktamālyānulepanaḥ |
एवम् एतन् मया दृष्टम् इमां रात्रिं भयावहाम् । (१५।१)
evam etan mayā dṛṣṭam imāṃ rātriṃ bhayāvahām |
अहं रामो ऽथवा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति ॥ (१५।२)
ahaṃ rāmo 'thavā rājā lakṣmaṇo vā mariṣyati ||
नरो यानेन यः स्वप्ने खरयुक्तेन याति हि । (१६।१)
naro yānena yaḥ svapne kharayuktena yāti hi |
अचिरात् तस्य धूमाग्रं चितायां सम्प्रदृश्यते । (१६।२)
acirāt tasya dhūmāgraṃ citāyāṃ sampradṛśyate |
एतन्निमित्तं दीनो ऽहं तन् न वः प्रतिपूजये ॥ (१६।३)
etannimittaṃ dīno 'haṃ tan na vaḥ pratipūjaye ||
शुष्यतीव च मे कण्ठो न स्वस्थम् इव मे मनः । (१७।१)
śuṣyatīva ca me kaṇṭho na svastham iva me manaḥ |
जुगुप्सन्न् इव चात्मानं न च पश्यामि कारणम् ॥ (१७।२)
jugupsann iva cātmānaṃ na ca paśyāmi kāraṇam ||
इमां हि दुःस्वप्नगतिं निशाम्य ताम् अनेकरूपाम् अवितर्कितां पुरा । (१८।१)
imāṃ hi duḥsvapnagatiṃ niśāmya tām anekarūpām avitarkitāṃ purā |
भयं महत् तद्धृदयान् न याति मे विचिन्त्य राजानम् अचिन्त्यदर्शनम् ॥ (१८।२)
bhayaṃ mahat taddhṛdayān na yāti me vicintya rājānam acintyadarśanam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.