Rām, 7, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
सुमाली वरलब्धांस्तु ज्ञात्वा तान् वै निशाचरान् । (१।१)
sumālī varalabdhāṃstu jñātvā tān vai niśācarān |
उदतिष्ठद् भयं त्यक्त्वा सानुगः स रसातलात् ॥ (१।२)
udatiṣṭhad bhayaṃ tyaktvā sānugaḥ sa rasātalāt ||
उदतिष्ठन् सुसंरब्धाः सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ (२।२)
udatiṣṭhan susaṃrabdhāḥ sacivāstasya rakṣasaḥ ||
सुमाली चैव तैः सर्वैर् वृतो राक्षसपुंगवैः । (३।१)
sumālī caiva taiḥ sarvair vṛto rākṣasapuṃgavaiḥ |
दिष्ट्या ते पुत्र सम्प्राप्तश्चिन्तितो ऽयं मनोरथः । (४।१)
diṣṭyā te putra samprāptaścintito 'yaṃ manorathaḥ |
यस्त्वं त्रिभुवनश्रेष्ठाल्लब्धवान् वरम् ईदृशम् ॥ (४।२)
yastvaṃ tribhuvanaśreṣṭhāllabdhavān varam īdṛśam ||
यत्कृते च वयं लङ्कां त्यक्त्वा याता रसातलम् । (५।१)
yatkṛte ca vayaṃ laṅkāṃ tyaktvā yātā rasātalam |
तद् गतं नो महाबाहो महद् विष्णुकृतं भयम् ॥ (५।२)
tad gataṃ no mahābāho mahad viṣṇukṛtaṃ bhayam ||
असकृत् तेन भग्ना हि परित्यज्य स्वम् आलयम् । (६।१)
asakṛt tena bhagnā hi parityajya svam ālayam |
विद्रुताः सहिताः सर्वे प्रविष्टाः स्म रसातलम् ॥ (६।२)
vidrutāḥ sahitāḥ sarve praviṣṭāḥ sma rasātalam ||
यदि नामात्र शक्यं स्यात् साम्ना दानेन वानघ । (८।१)
yadi nāmātra śakyaṃ syāt sāmnā dānena vānagha |
त्वं च लङ्केश्वरस्तात भविष्यसि न संशयः । (९।१)
tvaṃ ca laṅkeśvarastāta bhaviṣyasi na saṃśayaḥ |
वित्तेशो गुरुर् अस्माकं नार्हस्येवं प्रभाषितुम् ॥ (१०।२)
vitteśo gurur asmākaṃ nārhasyevaṃ prabhāṣitum ||
उक्तवन्तं तथा वाक्यं दशग्रीवं निशाचरः । (११।१)
uktavantaṃ tathā vākyaṃ daśagrīvaṃ niśācaraḥ |
प्रहस्तः प्रश्रितं वाक्यम् इदम् आह सकारणम् ॥ (११।२)
prahastaḥ praśritaṃ vākyam idam āha sakāraṇam ||
दशग्रीव महाबाहो नार्हस्त्वं वक्तुम् ईदृशम् । (१२।१)
daśagrīva mahābāho nārhastvaṃ vaktum īdṛśam |
सौभ्रात्रं नास्ति शूराणां शृणु चेदं वचो मम ॥ (१२।२)
saubhrātraṃ nāsti śūrāṇāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama ||
भार्ये परमरूपिण्यौ कश्यपस्य प्रजापतेः ॥ (१३।२)
bhārye paramarūpiṇyau kaśyapasya prajāpateḥ ||
दितिस्त्वजनयद् दैत्यान् कश्यपस्यात्मसंभवान् ॥ (१४।२)
ditistvajanayad daityān kaśyapasyātmasaṃbhavān ||
दैत्यानां किल धर्मज्ञ पुरेयं सवनार्णवा । (१५।१)
daityānāṃ kila dharmajña pureyaṃ savanārṇavā |
सपर्वता मही वीर ते ऽभवन् प्रभविष्णवः ॥ (१५।२)
saparvatā mahī vīra te 'bhavan prabhaviṣṇavaḥ ||
निहत्य तांस्तु समरे विष्णुना प्रभविष्णुना । (१६।१)
nihatya tāṃstu samare viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
देवानां वशम् आनीतं त्रैलोक्यम् इदम् अव्ययम् ॥ (१६।२)
devānāṃ vaśam ānītaṃ trailokyam idam avyayam ||
सुरैर् आचरितं पूर्वं कुरुष्वैतद् वचो मम ॥ (१७।२)
surair ācaritaṃ pūrvaṃ kuruṣvaitad vaco mama ||
चिन्तयित्वा मुहूर्तं वै बाढम् इत्येव सो ऽब्रवीत् ॥ (१८।२)
cintayitvā muhūrtaṃ vai bāḍham ityeva so 'bravīt ||
स तु तेनैव हर्षेण तस्मिन्न् अहनि वीर्यवान् । (१९।१)
sa tu tenaiva harṣeṇa tasminn ahani vīryavān |
प्रेषयामास दौत्येन प्रहस्तं वाक्यकोविदम् ॥ (२०।२)
preṣayāmāsa dautyena prahastaṃ vākyakovidam ||
प्रहस्त शीघ्रं गत्वा त्वं ब्रूहि नैरृतपुंगवम् । (२१।१)
prahasta śīghraṃ gatvā tvaṃ brūhi nairṛtapuṃgavam |
इयं लङ्का पुरी राजन् राक्षसानां महात्मनाम् । (२२।१)
iyaṃ laṅkā purī rājan rākṣasānāṃ mahātmanām |
त्वया निवेशिता सौम्य नैतद् युक्तं तवानघ ॥ (२२।२)
tvayā niveśitā saumya naitad yuktaṃ tavānagha ||
तद् भवान् यदि साम्नैतां दद्याद् अतुलविक्रम । (२३।१)
tad bhavān yadi sāmnaitāṃ dadyād atulavikrama |
कृता भवेन्मम प्रीतिर् धर्मश्चैवानुपालितः ॥ (२३।२)
kṛtā bhavenmama prītir dharmaścaivānupālitaḥ ||
इत्युक्तः स तदा गत्वा प्रहस्तो वाक्यकोविदः । (२४।१)
ityuktaḥ sa tadā gatvā prahasto vākyakovidaḥ |
प्रहस्ताद् अपि संश्रुत्य देवो वैश्रवणो वचः । (२५।१)
prahastād api saṃśrutya devo vaiśravaṇo vacaḥ |
प्रत्युवाच प्रहस्तं तं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ (२५।२)
pratyuvāca prahastaṃ taṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||
ब्रूहि गच्छ दशग्रीवं पुरी राज्यं च यन्मम । (२६।१)
brūhi gaccha daśagrīvaṃ purī rājyaṃ ca yanmama |
तवाप्येतन्महाबाहो भुङ्क्ष्वैतद्धतकण्टकम् ॥ (२६।२)
tavāpyetanmahābāho bhuṅkṣvaitaddhatakaṇṭakam ||
सर्वं कर्तास्मि भद्रं ते राक्षसेश वचो ऽचिरात् । (२७।१)
sarvaṃ kartāsmi bhadraṃ te rākṣaseśa vaco 'cirāt |
किं तु तावत् प्रतीक्षस्व पितुर् यावन्निवेदये ॥ (२७।२)
kiṃ tu tāvat pratīkṣasva pitur yāvannivedaye ||
एवम् उक्त्वा धनाध्यक्षो जगाम पितुर् अन्तिकम् । (२८।१)
evam uktvā dhanādhyakṣo jagāma pitur antikam |
अभिवाद्य गुरुं प्राह रावणस्य यदीप्सितम् ॥ (२८।२)
abhivādya guruṃ prāha rāvaṇasya yadīpsitam ||
मयात्र यद् अनुष्ठेयं तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ॥ (२९।३)
mayātra yad anuṣṭheyaṃ tanmamācakṣva suvrata ||
ब्रह्मर्षिस्त्वेवम् उक्तो ऽसौ विश्रवा मुनिपुंगवः । (३०।१)
brahmarṣistvevam ukto 'sau viśravā munipuṃgavaḥ |
मया निर्भर्त्सितश्चासीद् बहुधोक्तः सुदुर्मतिः ॥ (३१।२)
mayā nirbhartsitaścāsīd bahudhoktaḥ sudurmatiḥ ||
स क्रोधेन मया चोक्तो ध्वंसस्वेति पुनः पुनः । (३२।१)
sa krodhena mayā cokto dhvaṃsasveti punaḥ punaḥ |
श्रेयोऽभियुक्तं धर्म्यं च शृणु पुत्र वचो मम ॥ (३२।२)
śreyo'bhiyuktaṃ dharmyaṃ ca śṛṇu putra vaco mama ||
न वेत्ति मम शापाच्च प्रकृतिं दारुणां गतः ॥ (३३।२)
na vetti mama śāpācca prakṛtiṃ dāruṇāṃ gataḥ ||
तस्माद् गच्छ महाबाहो कैलासं धरणीधरम् । (३४।१)
tasmād gaccha mahābāho kailāsaṃ dharaṇīdharam |
निवेशय निवासार्थं त्यज लङ्कां सहानुगः ॥ (३४।२)
niveśaya nivāsārthaṃ tyaja laṅkāṃ sahānugaḥ ||
काञ्चनैः सूर्यसंकाशैः पङ्कजैः संवृतोदका ॥ (३५।२)
kāñcanaiḥ sūryasaṃkāśaiḥ paṅkajaiḥ saṃvṛtodakā ||
न हि क्षमं त्वया तेन वैरं धनद रक्षसा । (३६।१)
na hi kṣamaṃ tvayā tena vairaṃ dhanada rakṣasā |
एवम् उक्तो गृहीत्वा तु तद् वचः पितृगौरवात् । (३७।१)
evam ukto gṛhītvā tu tad vacaḥ pitṛgauravāt |
प्रहस्तस्तु दशग्रीवं गत्वा सर्वं न्यवेदयत् । (३८।१)
prahastastu daśagrīvaṃ gatvā sarvaṃ nyavedayat |
शून्या सा नगरी लङ्का त्रिंशद्योजनम् आयता । (३८।२)
śūnyā sā nagarī laṅkā triṃśadyojanam āyatā |
प्रविश्य तां सहास्माभिः स्वधर्मं तत्र पालय ॥ (३८।३)
praviśya tāṃ sahāsmābhiḥ svadharmaṃ tatra pālaya ||
स चाभिषिक्तः क्षणदाचरैस्तदा निवेशयामास पुरीं दशाननः । (४०।१)
sa cābhiṣiktaḥ kṣaṇadācaraistadā niveśayāmāsa purīṃ daśānanaḥ |
निकामपूर्णा च बभूव सा पुरी निशाचरैर् नीलबलाहकोपमैः ॥ (४०।२)
nikāmapūrṇā ca babhūva sā purī niśācarair nīlabalāhakopamaiḥ ||
धनेश्वरस्त्वथ पितृवाक्यगौरवान् न्यवेशयच्छशिविमले गिरौ । (४१।१)
dhaneśvarastvatha pitṛvākyagauravān nyaveśayacchaśivimale girau |
स्वलंकृतैर् भवनवरैर् विभूषितां पुरंदरस्येव तदामरावतीम् ॥ (४१।२)
svalaṃkṛtair bhavanavarair vibhūṣitāṃ puraṃdarasyeva tadāmarāvatīm ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.