Rām, 3, 57
Select a line for its word-by-word analysis.
परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखार्दितः पुनः ॥ (१।२)
paripapraccha saumitriṃ rāmo duḥkhārditaḥ punaḥ ||
तम् उवाच किमर्थं त्वम् आगतो ऽपास्य मैथिलीम् । (२।१)
tam uvāca kimarthaṃ tvam āgato 'pāsya maithilīm |
दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण । (३।१)
dṛṣṭvaivābhyāgataṃ tvāṃ me maithilīṃ tyajya lakṣmaṇa |
शङ्कमानं महत् पापं यत् सत्यं व्यथितं मनः ॥ (३।२)
śaṅkamānaṃ mahat pāpaṃ yat satyaṃ vyathitaṃ manaḥ ||
स्फुरते नयनं सव्यं बाहुश् च हृदयं च मे । (४।१)
sphurate nayanaṃ savyaṃ bāhuś ca hṛdayaṃ ca me |
दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वां सीताविरहितं पथि ॥ (४।२)
dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvāṃ sītāvirahitaṃ pathi ||
एवम् उक्तस् तु सौमित्रिर् लक्ष्मणः शुभलक्षणः । (५।१)
evam uktas tu saumitrir lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं रामम् अब्रवीत् ॥ (५।२)
bhūyo duḥkhasamāviṣṭo duḥkhitaṃ rāmam abravīt ||
न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहम् इहागतः । (६।१)
na svayaṃ kāmakāreṇa tāṃ tyaktvāham ihāgataḥ |
प्रचोदितस् तयैवोग्रैस् त्वत्सकाशम् इहागतः ॥ (६।२)
pracoditas tayaivograis tvatsakāśam ihāgataḥ ||
परित्राहीति यद् वाक्यं मैथिल्यास् तच् छ्रुतिं गतम् ॥ (७।२)
paritrāhīti yad vākyaṃ maithilyās tac chrutiṃ gatam ||
सा तम् आर्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली । (८।१)
sā tam ārtasvaraṃ śrutvā tava snehena maithilī |
प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यम् इदं त्वत्प्रत्ययान्वितम् ॥ (९।२)
pratyuktā maithilī vākyam idaṃ tvatpratyayānvitam ||
न तत् पश्याम्य् अहं रक्षो यद् अस्य भयम् आवहेत् । (१०।१)
na tat paśyāmy ahaṃ rakṣo yad asya bhayam āvahet |
निर्वृता भव नास्त्य् एतत् केनाप्य् एवम् उदाहृतम् ॥ (१०।२)
nirvṛtā bhava nāsty etat kenāpy evam udāhṛtam ||
विगर्हितं च नीचं च कथम् आर्यो ऽभिधास्यति । (११।१)
vigarhitaṃ ca nīcaṃ ca katham āryo 'bhidhāsyati |
त्राहीति वचनं सीते यस् त्रायेत् त्रिदशान् अपि ॥ (११।२)
trāhīti vacanaṃ sīte yas trāyet tridaśān api ||
किंनिमित्तं तु केनापि भ्रातुर् आलम्ब्य मे स्वरम् । (१२।१)
kiṃnimittaṃ tu kenāpi bhrātur ālambya me svaram |
विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण त्राहि माम् इति । (१२।२)
visvaraṃ vyāhṛtaṃ vākyaṃ lakṣmaṇa trāhi mām iti |
अलं वैक्लव्यम् आलम्ब्य स्वस्था भव निरुत्सुका । (१३।१)
alaṃ vaiklavyam ālambya svasthā bhava nirutsukā |
न चास्ति त्रिषु लोकेषु पुमान् यो राघवं रणे । (१३।२)
na cāsti triṣu lokeṣu pumān yo rāghavaṃ raṇe |
उवाचाश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं माम् इदं वचः ॥ (१४।२)
uvācāśrūṇi muñcantī dāruṇaṃ mām idaṃ vacaḥ ||
विनष्टे भ्रातरि प्राप्ते न च त्वं माम् अवाप्स्यसि ॥ (१५।२)
vinaṣṭe bhrātari prāpte na ca tvaṃ mām avāpsyasi ||
क्रोशन्तं हि यथात्यर्थं नैनम् अभ्यवपद्यसे ॥ (१६।२)
krośantaṃ hi yathātyarthaṃ nainam abhyavapadyase ||
रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थम् अनुगच्छसि । (१७।१)
ripuḥ pracchannacārī tvaṃ madartham anugacchasi |
राघवस्यान्तरप्रेप्सुस् तथैनं नाभिपद्यसे ॥ (१७।२)
rāghavasyāntaraprepsus tathainaṃ nābhipadyase ||
एवम् उक्तो हि वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः । (१८।१)
evam ukto hi vaidehyā saṃrabdho raktalocanaḥ |
क्रोधात् प्रस्फुरमाणौष्ठ आश्रमाद् अभिनिर्गतः ॥ (१८।२)
krodhāt prasphuramāṇauṣṭha āśramād abhinirgataḥ ||
एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामः संतापमोहितः । (१९।१)
evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ rāmaḥ saṃtāpamohitaḥ |
अब्रवीद् दुष्कृतं सौम्य तां विना यत् त्वम् आगतः ॥ (१९।२)
abravīd duṣkṛtaṃ saumya tāṃ vinā yat tvam āgataḥ ||
जानन्न् अपि समर्थं मां रक्षसां विनिवारणे । (२०।१)
jānann api samarthaṃ māṃ rakṣasāṃ vinivāraṇe |
अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निःसृतो भवान् ॥ (२०।२)
anena krodhavākyena maithilyā niḥsṛto bhavān ||
न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यद् यासि मैथिलीम् । (२१।१)
na hi te parituṣyāmi tyaktvā yad yāsi maithilīm |
क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा स्त्रिया यत् त्वम् इहागतः ॥ (२१।२)
kruddhāyāḥ paruṣaṃ śrutvā striyā yat tvam ihāgataḥ ||
सर्वथा त्व् अपनीतं ते सीतया यत् प्रचोदितः । (२२।१)
sarvathā tv apanītaṃ te sītayā yat pracoditaḥ |
विकृष्य चापं परिधाय सायकं सलीलबाणेन च ताडितो मया । (२४।१)
vikṛṣya cāpaṃ paridhāya sāyakaṃ salīlabāṇena ca tāḍito mayā |
मार्गीं तनुं त्यज्य च विक्लवस्वरो बभूव केयूरधरः स राक्षसः ॥ (२४।२)
mārgīṃ tanuṃ tyajya ca viklavasvaro babhūva keyūradharaḥ sa rākṣasaḥ ||
शराहतेनैव तदार्तया गिरा स्वरं ममालम्ब्य सुदूरसंश्रवम् । (२५।१)
śarāhatenaiva tadārtayā girā svaraṃ mamālambya sudūrasaṃśravam |
उदाहृतं तद् वचनं सुदारुणं त्वम् आगतो येन विहाय मैथिलीम् ॥ (२५।२)
udāhṛtaṃ tad vacanaṃ sudāruṇaṃ tvam āgato yena vihāya maithilīm ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.