Rām, 6, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
सुनिविष्टं हितं वाक्यम् उक्तवन्तं विभीषणम् । (१।१)
suniviṣṭaṃ hitaṃ vākyam uktavantaṃ vibhīṣaṇam |
हृष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा ॥ (३।२)
hṛṣyanti vyasaneṣvete jñātīnāṃ jñātayaḥ sadā ||
प्रधानं साधकं वैद्यं धर्मशीलं च राक्षस । (४।१)
pradhānaṃ sādhakaṃ vaidyaṃ dharmaśīlaṃ ca rākṣasa |
नित्यम् अन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः । (५।१)
nityam anyonyasaṃhṛṣṭā vyasaneṣvātatāyinaḥ |
श्रूयन्ते हस्तिभिर् गीताः श्लोकाः पद्मवने क्वचित् । (६।१)
śrūyante hastibhir gītāḥ ślokāḥ padmavane kvacit |
पाशहस्तान्नरान् दृष्ट्वा शृणु तान् गदतो मम ॥ (६।२)
pāśahastānnarān dṛṣṭvā śṛṇu tān gadato mama ||
नाग्निर् नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः । (७।१)
nāgnir nānyāni śastrāṇi na naḥ pāśā bhayāvahāḥ |
घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः ॥ (७।२)
ghorāḥ svārthaprayuktāstu jñātayo no bhayāvahāḥ ||
कृत्स्नाद् भयाज्ज्ञातिभयं सुकष्टं विदितं च नः ॥ (८।२)
kṛtsnād bhayājjñātibhayaṃ sukaṣṭaṃ viditaṃ ca naḥ ||
विद्यते गोषु सम्पन्नं विद्यते ब्राह्मणे दमः । (९।१)
vidyate goṣu sampannaṃ vidyate brāhmaṇe damaḥ |
विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ज्ञातितो भयम् ॥ (९।२)
vidyate strīṣu cāpalyaṃ vidyate jñātito bhayam ||
ततो नेष्टम् इदं सौम्य यद् अहं लोकसत्कृतः । (१०।१)
tato neṣṭam idaṃ saumya yad ahaṃ lokasatkṛtaḥ |
ऐश्वर्यम् अभिजातश्च रिपूणां मूर्ध्नि च स्थितः ॥ (१०।२)
aiśvaryam abhijātaśca ripūṇāṃ mūrdhni ca sthitaḥ ||
अन्यस्त्वेवंविधं ब्रूयाद् वाक्यम् एतन्निशाचर । (११।१)
anyastvevaṃvidhaṃ brūyād vākyam etanniśācara |
अस्मिन्मुहूर्ते न भवेत् त्वां तु धिक् कुलपांसनम् ॥ (११।२)
asminmuhūrte na bhavet tvāṃ tu dhik kulapāṃsanam ||
इत्युक्तः परुषं वाक्यं न्यायवादी विभीषणः । (१२।१)
ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ nyāyavādī vibhīṣaṇaḥ |
अब्रवीच्च तदा वाक्यं जातक्रोधो विभीषणः । (१३।१)
abravīcca tadā vākyaṃ jātakrodho vibhīṣaṇaḥ |
अन्तरिक्षगतः श्रीमान् भ्रातरं राक्षसाधिपम् ॥ (१३।२)
antarikṣagataḥ śrīmān bhrātaraṃ rākṣasādhipam ||
स त्वं भ्रातासि मे राजन् ब्रूहि मां यद् यद् इच्छसि । (१४।१)
sa tvaṃ bhrātāsi me rājan brūhi māṃ yad yad icchasi |
इदं तु परुषं वाक्यं न क्षमाम्यनृतं तव ॥ (१४।२)
idaṃ tu paruṣaṃ vākyaṃ na kṣamāmyanṛtaṃ tava ||
न गृह्णन्त्यकृतात्मानः कालस्य वशम् आगताः ॥ (१५।२)
na gṛhṇantyakṛtātmānaḥ kālasya vaśam āgatāḥ ||
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ (१६।२)
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ ||
न नश्यन्तम् उपेक्षेयं प्रदीप्तं शरणं यथा ॥ (१७।२)
na naśyantam upekṣeyaṃ pradīptaṃ śaraṇaṃ yathā ||
न त्वाम् इच्छाम्यहं द्रष्टुं रामेण निहतं शरैः ॥ (१८।२)
na tvām icchāmyahaṃ draṣṭuṃ rāmeṇa nihataṃ śaraiḥ ||
आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम् । (२०।१)
ātmānaṃ sarvathā rakṣa purīṃ cemāṃ sarākṣasām |
स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना ॥ (२०।२)
svasti te 'stu gamiṣyāmi sukhī bhava mayā vinā ||
निवार्यमाणस्य मया हितैषिणा न रोचते ते वचनं निशाचर । (२१।१)
nivāryamāṇasya mayā hitaiṣiṇā na rocate te vacanaṃ niśācara |
परीतकाला हि गतायुषो नरा हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिर् ईरितम् ॥ (२१।२)
parītakālā hi gatāyuṣo narā hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhir īritam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.