Rām, 6, 65
Select a line for its word-by-word analysis.
निकुम्भं च हतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम् । (१।१)
nikumbhaṃ ca hataṃ śrutvā kumbhaṃ ca vinipātitam |
नैरृतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्छितः । (२।१)
nairṛtaḥ krodhaśokābhyāṃ dvābhyāṃ tu parimūrchitaḥ |
बाढम् इत्यब्रवीद् धृष्टो मकराक्षो निशाचरः ॥ (४।२)
bāḍham ityabravīd dhṛṣṭo makarākṣo niśācaraḥ ||
सो ऽभिवाद्य दशग्रीवं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । (५।१)
so 'bhivādya daśagrīvaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
निर्जगाम गृहाच्छुभ्राद् रावणस्याज्ञया बली ॥ (५।२)
nirjagāma gṛhācchubhrād rāvaṇasyājñayā balī ||
समीपस्थं बलाध्यक्षं खरपुत्रो ऽब्रवीद् इदम् । (६।१)
samīpasthaṃ balādhyakṣaṃ kharaputro 'bravīd idam |
रथम् आनीयतां शीघ्रं सैन्यं चानीयतां त्वरात् ॥ (६।२)
ratham ānīyatāṃ śīghraṃ sainyaṃ cānīyatāṃ tvarāt ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो निशाचरः । (७।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā balādhyakṣo niśācaraḥ |
स्यन्दनं च बलं चैव समीपं प्रत्यपादयत् ॥ (७।२)
syandanaṃ ca balaṃ caiva samīpaṃ pratyapādayat ||
अथ तान् राक्षसान् सर्वान्मकराक्षो ऽब्रवीद् इदम् । (९।१)
atha tān rākṣasān sarvānmakarākṣo 'bravīd idam |
यूयं सर्वे प्रयुध्यध्वं पुरस्तान्मम राक्षसाः ॥ (९।२)
yūyaṃ sarve prayudhyadhvaṃ purastānmama rākṣasāḥ ||
आज्ञप्तः समरे हन्तुं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ (१०।२)
ājñaptaḥ samare hantuṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau ||
अद्य रामं वधिष्यामि लक्ष्मणं च निशाचराः । (११।१)
adya rāmaṃ vadhiṣyāmi lakṣmaṇaṃ ca niśācarāḥ |
शाखामृगं च सुग्रीवं वानरांश्च शरोत्तमैः ॥ (११।२)
śākhāmṛgaṃ ca sugrīvaṃ vānarāṃśca śarottamaiḥ ||
प्रदहिष्यामि सम्प्राप्तां शुष्केन्धनम् इवानलः ॥ (१२।२)
pradahiṣyāmi samprāptāṃ śuṣkendhanam ivānalaḥ ||
मकराक्षस्य तच्छ्रुत्वा वचनं ते निशाचराः । (१३।१)
makarākṣasya tacchrutvā vacanaṃ te niśācarāḥ |
ते कामरूपिणः शूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः । (१४।१)
te kāmarūpiṇaḥ śūrā daṃṣṭriṇaḥ piṅgalekṣaṇāḥ |
मातंगा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयानकाः ॥ (१४।२)
mātaṃgā iva nardanto dhvastakeśā bhayānakāḥ ||
अभिजग्मुस्तदा हृष्टाश्चालयन्तो वसुंधराम् ॥ (१५।२)
abhijagmustadā hṛṣṭāścālayanto vasuṃdharām ||
क्ष्वेडितास्फोटितानां च ततः शब्दो महान् अभूत् ॥ (१६।२)
kṣveḍitāsphoṭitānāṃ ca tataḥ śabdo mahān abhūt ||
प्रभ्रष्टो ऽथ करात् तस्य प्रतोदः सारथेस्तदा । (१७।१)
prabhraṣṭo 'tha karāt tasya pratodaḥ sārathestadā |
चरणैर् आकुलैर् गत्वा दीनाः सास्रमुखा ययुः ॥ (१८।२)
caraṇair ākulair gatvā dīnāḥ sāsramukhā yayuḥ ||
निर्याणे तस्य रौद्रस्य मकराक्षस्य दुर्मतेः ॥ (१९।२)
niryāṇe tasya raudrasya makarākṣasya durmateḥ ||
तानि दृष्ट्वा निमित्तानि राक्षसा वीर्यवत्तमाः । (२०।१)
tāni dṛṣṭvā nimittāni rākṣasā vīryavattamāḥ |
अचिन्त्य निर्गताः सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ (२०।२)
acintya nirgatāḥ sarve yatra tau rāmalakṣmaṇau ||
घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः समरमुखेष्वसकृद् गदासिभिन्नाः । (२१।१)
ghanagajamahiṣāṅgatulyavarṇāḥ samaramukheṣvasakṛd gadāsibhinnāḥ |
अहम् अहम् इति युद्धकौशलास्ते रजनिचराः परिबभ्रमुर् नदन्तः ॥ (२१।२)
aham aham iti yuddhakauśalāste rajanicarāḥ paribabhramur nadantaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.