Rām, 1, 54
Select a line for its word-by-word analysis.
ततस् तान् आकुलान् दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्रमोहितान् । (१।१)
tatas tān ākulān dṛṣṭvā viśvāmitrāstramohitān |
तस्या हुम्भारवाज् जाताः काम्बोजा रविसंनिभाः । (२।१)
tasyā humbhāravāj jātāḥ kāmbojā ravisaṃnibhāḥ |
ऊधसस् त्व् अथ संजाताः पह्लवाः शस्त्रपाणयः ॥ (२।२)
ūdhasas tv atha saṃjātāḥ pahlavāḥ śastrapāṇayaḥ ||
तैस् तन् निषूदितं सैन्यं विश्वमित्रस्य तत्क्षणात् । (४।१)
tais tan niṣūditaṃ sainyaṃ viśvamitrasya tatkṣaṇāt |
दृष्ट्वा निषूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना । (५।१)
dṛṣṭvā niṣūditaṃ sainyaṃ vasiṣṭhena mahātmanā |
अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धं वसिष्ठं जपतां वरम् । (६।१)
abhyadhāvat susaṃkruddhaṃ vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam |
हुंकारेणैव तान् सर्वान् निर्ददाह महान् ऋषिः ॥ (६।२)
huṃkāreṇaiva tān sarvān nirdadāha mahān ṛṣiḥ ||
दृष्ट्वा विनाशितान् पुत्रान् बलं च सुमहायशाः । (८।१)
dṛṣṭvā vināśitān putrān balaṃ ca sumahāyaśāḥ |
सव्रीडश् चिन्तयाविष्टो विश्वामित्रो ऽभवत् तदा ॥ (८।२)
savrīḍaś cintayāviṣṭo viśvāmitro 'bhavat tadā ||
स पुत्रम् एकं राज्याय पालयेति नियुज्य च । (११।१)
sa putram ekaṃ rājyāya pālayeti niyujya ca |
पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनम् एवान्वपद्यत ॥ (११।२)
pṛthivīṃ kṣatradharmeṇa vanam evānvapadyata ||
केनचित् त्व् अथ कालेन देवेशो वृषभध्वजः । (१३।१)
kenacit tv atha kālena deveśo vṛṣabhadhvajaḥ |
किमर्थं तप्यसे राजन् ब्रूहि यत् ते विवक्षितम् । (१४।१)
kimarthaṃ tapyase rājan brūhi yat te vivakṣitam |
वरदो ऽस्मि वरो यस् ते काङ्क्षितः सो ऽभिधीयताम् ॥ (१४।२)
varado 'smi varo yas te kāṅkṣitaḥ so 'bhidhīyatām ||
एवम् उक्तस् तु देवेन विश्वामित्रो महातपाः । (१५।१)
evam uktas tu devena viśvāmitro mahātapāḥ |
गन्धर्वयक्षरक्षःसु प्रतिभान्तु ममानघ ॥ (१७।२)
gandharvayakṣarakṣaḥsu pratibhāntu mamānagha ||
एवम् अस्त्व् इति देवेशो वाक्यम् उक्त्वा दिवं गतः ॥ (१८।२)
evam astv iti deveśo vākyam uktvā divaṃ gataḥ ||
प्राप्य चास्त्राणि राजर्षिर् विश्वामित्रो महाबलः । (१९।१)
prāpya cāstrāṇi rājarṣir viśvāmitro mahābalaḥ |
दर्पेण महता युक्तो दर्पपूर्णो ऽभवत् तदा ॥ (१९।२)
darpeṇa mahatā yukto darpapūrṇo 'bhavat tadā ||
ततो गत्वाश्रमपदं मुमोचास्त्राणि पार्थिवः । (२१।१)
tato gatvāśramapadaṃ mumocāstrāṇi pārthivaḥ |
यैस् तत् तपोवनं सर्वं निर्दग्धं चास्त्रतेजसा ॥ (२१।२)
yais tat tapovanaṃ sarvaṃ nirdagdhaṃ cāstratejasā ||
उदीर्यमाणम् अस्त्रं तद् विश्वामित्रस्य धीमतः । (२२।१)
udīryamāṇam astraṃ tad viśvāmitrasya dhīmataḥ |
दृष्ट्वा विप्रद्रुता भीता मुनयः शतशो दिशः ॥ (२२।२)
dṛṣṭvā vipradrutā bhītā munayaḥ śataśo diśaḥ ||
वसिष्ठस्य च ये शिष्यास् तथैव मृगपक्षिणः । (२३।१)
vasiṣṭhasya ca ye śiṣyās tathaiva mṛgapakṣiṇaḥ |
विद्रवन्ति भयाद् भीता नानादिग्भ्यः सहस्रशः ॥ (२३।२)
vidravanti bhayād bhītā nānādigbhyaḥ sahasraśaḥ ||
वसिष्ठस्याश्रमपदं शून्यम् आसीन् महात्मनः । (२४।१)
vasiṣṭhasyāśramapadaṃ śūnyam āsīn mahātmanaḥ |
मुहूर्तम् इव निःशब्दम् आसीद् ईरिणसंनिभम् ॥ (२४।२)
muhūrtam iva niḥśabdam āsīd īriṇasaṃnibham ||
वदतो वै वसिष्ठस्य मा भैष्टेति मुहुर् मुहुः । (२५।१)
vadato vai vasiṣṭhasya mā bhaiṣṭeti muhur muhuḥ |
नाशयाम्य् अद्य गाधेयं नीहारम् इव भास्करः ॥ (२५।२)
nāśayāmy adya gādheyaṃ nīhāram iva bhāskaraḥ ||
विश्वामित्रं तदा वाक्यं सरोषम् इदम् अब्रवीत् ॥ (२६।२)
viśvāmitraṃ tadā vākyaṃ saroṣam idam abravīt ||
दुराचारो ऽसि यन् मूढ तस्मात् त्वं न भविष्यसि ॥ (२७।२)
durācāro 'si yan mūḍha tasmāt tvaṃ na bhaviṣyasi ||
इत्य् उक्त्वा परमक्रुद्धो दण्डम् उद्यम्य सत्वरः । (२८।१)
ity uktvā paramakruddho daṇḍam udyamya satvaraḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.