Rām, 1, 19
Select a line for its word-by-word analysis.
तच् छ्रुत्वा राजशार्दूल विश्वामित्रस्य भाषितम् । (१।१)
tac chrutvā rājaśārdūla viśvāmitrasya bhāṣitam |
मुहूर्तम् इव निःसंज्ञः संज्ञावान् इदम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
muhūrtam iva niḥsaṃjñaḥ saṃjñāvān idam abravīt ||
न युद्धयोग्यताम् अस्य पश्यामि सह राक्षसैः ॥ (२।२)
na yuddhayogyatām asya paśyāmi saha rākṣasaiḥ ||
इयम् अक्षौहिणी पूर्णा यस्याहं पतिर् ईश्वरः । (३।१)
iyam akṣauhiṇī pūrṇā yasyāhaṃ patir īśvaraḥ |
अनया संवृतो गत्वा योद्धाहं तैर् निशाचरैः ॥ (३।२)
anayā saṃvṛto gatvā yoddhāhaṃ tair niśācaraiḥ ||
इमे शूराश् च विक्रान्ता भृत्या मे ऽस्त्रविशारदाः । (४।१)
ime śūrāś ca vikrāntā bhṛtyā me 'straviśāradāḥ |
योग्या रक्षोगणैर् योद्धुं न रामं नेतुम् अर्हसि ॥ (४।२)
yogyā rakṣogaṇair yoddhuṃ na rāmaṃ netum arhasi ||
यावत् प्राणान् धरिष्यामि तावद् योत्स्ये निशाचरैः ॥ (५।२)
yāvat prāṇān dhariṣyāmi tāvad yotsye niśācaraiḥ ||
निर्विघ्ना व्रतवर्या सा भविष्यति सुरक्षिता । (६।१)
nirvighnā vratavaryā sā bhaviṣyati surakṣitā |
बालो ह्य् अकृतविद्यश् च न च वेत्ति बलाबलम् । (७।१)
bālo hy akṛtavidyaś ca na ca vetti balābalam |
न चासौ रक्षसां योग्यः कूटयुद्धा हि ते ध्रुवम् ॥ (७।३)
na cāsau rakṣasāṃ yogyaḥ kūṭayuddhā hi te dhruvam ||
यदि वा राघवं ब्रह्मन् नेतुम् इच्छसि सुव्रत । (९।१)
yadi vā rāghavaṃ brahman netum icchasi suvrata |
दुःखेनोत्पादितश् चायं न रामं नेतुम् अर्हसि ॥ (१०।२)
duḥkhenotpāditaś cāyaṃ na rāmaṃ netum arhasi ||
चतुर्णाम् आत्मजानां हि प्रीतिः परमिका मम । (११।१)
caturṇām ātmajānāṃ hi prītiḥ paramikā mama |
ज्येष्ठं धर्मप्रधानं च न रामं नेतुम् अर्हसि ॥ (११।२)
jyeṣṭhaṃ dharmapradhānaṃ ca na rāmaṃ netum arhasi ||
किंवीर्या राक्षसास् ते च कस्य पुत्राश् च के च ते । (१२।१)
kiṃvīryā rākṣasās te ca kasya putrāś ca ke ca te |
कथंप्रमाणाः के चैतान् रक्षन्ति मुनिपुंगव ॥ (१२।२)
kathaṃpramāṇāḥ ke caitān rakṣanti munipuṃgava ||
कथं च प्रतिकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम् । (१३।१)
kathaṃ ca pratikartavyaṃ teṣāṃ rāmeṇa rakṣasām |
मामकैर् वा बलैर् ब्रह्मन् मया वा कूटयोधिनाम् ॥ (१३।२)
māmakair vā balair brahman mayā vā kūṭayodhinām ||
सर्वं मे शंस भगवन् कथं तेषां मया रणे । (१४।१)
sarvaṃ me śaṃsa bhagavan kathaṃ teṣāṃ mayā raṇe |
स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसाः ॥ (१४।२)
sthātavyaṃ duṣṭabhāvānāṃ vīryotsiktā hi rākṣasāḥ ||
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो ऽभ्यभाषत । (१५।१)
tasya tad vacanaṃ śrutvā viśvāmitro 'bhyabhāṣata |
स ब्रह्मणा दत्तवरस् त्रैलोक्यं बाधते भृशम् । (१६।१)
sa brahmaṇā dattavaras trailokyaṃ bādhate bhṛśam |
महाबलो महावीर्यो राक्षसैर् बहुभिर् वृतः ॥ (१६।२)
mahābalo mahāvīryo rākṣasair bahubhir vṛtaḥ ||
साक्षाद् वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुनेः ॥ (१७।२)
sākṣād vaiśravaṇabhrātā putro viśravaso muneḥ ||
यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबलः । (१८।१)
yadā svayaṃ na yajñasya vighnakartā mahābalaḥ |
मारीचश् च सुबाहुश् च यज्ञविघ्नं करिष्यतः ॥ (१८।३)
mārīcaś ca subāhuś ca yajñavighnaṃ kariṣyataḥ ||
न हि शक्तो ऽस्मि संग्रामे स्थातुं तस्य दुरात्मनः ॥ (१९।२)
na hi śakto 'smi saṃgrāme sthātuṃ tasya durātmanaḥ ||
स त्वं प्रसादं धर्मज्ञ कुरुष्व मम पुत्रके । (२०।१)
sa tvaṃ prasādaṃ dharmajña kuruṣva mama putrake |
न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर् मानवा युधि । (२१।१)
na śaktā rāvaṇaṃ soḍhuṃ kiṃ punar mānavā yudhi |
स हि वीर्यवतां वीर्यम् आदत्ते युधि राक्षसः ॥ (२१।२)
sa hi vīryavatāṃ vīryam ādatte yudhi rākṣasaḥ ||
तेन चाहं न शक्तो ऽस्मि संयोद्धुं तस्य वा बलैः । (२२।१)
tena cāhaṃ na śakto 'smi saṃyoddhuṃ tasya vā balaiḥ |
सबलो वा मुनिश्रेष्ठ सहितो वा ममात्मजैः ॥ (२२।२)
sabalo vā muniśreṣṭha sahito vā mamātmajaiḥ ||
कथम् अप्य् अमरप्रख्यं संग्रामाणाम् अकोविदम् । (२३।१)
katham apy amaraprakhyaṃ saṃgrāmāṇām akovidam |
बालं मे तनयं ब्रह्मन् नैव दास्यामि पुत्रकम् ॥ (२३।२)
bālaṃ me tanayaṃ brahman naiva dāsyāmi putrakam ||
अथ कालोपमौ युद्धे सुतौ सुन्दोपसुन्दयोः । (२४।१)
atha kālopamau yuddhe sutau sundopasundayoḥ |
यज्ञविघ्नकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्रकम् ॥ (२४।२)
yajñavighnakarau tau te naiva dāsyāmi putrakam ||
मारीचश् च सुबाहुश् च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ । (२५।१)
mārīcaś ca subāhuś ca vīryavantau suśikṣitau |
तयोर् अन्यतरेणाहं योद्धा स्यां ससुहृद्गणः ॥ (२५।२)
tayor anyatareṇāhaṃ yoddhā syāṃ sasuhṛdgaṇaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.