Rām, 6, 114
Select a line for its word-by-word analysis.
कस्मिन् देशे किम् आश्रित्य तत् त्वम् आख्याहि पृच्छतः ॥ (३।२)
kasmin deśe kim āśritya tat tvam ākhyāhi pṛcchataḥ ||
यथा दूतैस्त्वम् आनीतस्तूर्णं राजगृहात् प्रभो । (६।१)
yathā dūtaistvam ānītastūrṇaṃ rājagṛhāt prabho |
त्वयायोध्यां प्रविष्टेन यथा राज्यं न चेप्सितम् ॥ (६।२)
tvayāyodhyāṃ praviṣṭena yathā rājyaṃ na cepsitam ||
चित्रकूटं गिरिं गत्वा राज्येनामित्रकर्शनः । (७।१)
citrakūṭaṃ giriṃ gatvā rājyenāmitrakarśanaḥ |
निमन्त्रितस्त्वया भ्राता धर्मम् आचरता सताम् ॥ (७।२)
nimantritastvayā bhrātā dharmam ācaratā satām ||
स्थितेन राज्ञो वचने यथा राज्यं विसर्जितम् । (८।१)
sthitena rājño vacane yathā rājyaṃ visarjitam |
त्वयि प्रतिप्रयाते तु यद् वृत्तं तन्निबोध मे ॥ (९।२)
tvayi pratiprayāte tu yad vṛttaṃ tannibodha me ||
तेषां पुरस्ताद् बलवान् गच्छतां गहने वने । (११।१)
teṣāṃ purastād balavān gacchatāṃ gahane vane |
तम् उत्क्षिप्य महानादम् ऊर्ध्वबाहुम् अधोमुखम् । (१२।१)
tam utkṣipya mahānādam ūrdhvabāhum adhomukham |
निखाते प्रक्षिपन्ति स्म नदन्तम् इव कुञ्जरम् ॥ (१२।२)
nikhāte prakṣipanti sma nadantam iva kuñjaram ||
तत् कृत्वा दुष्करं कर्म भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । (१३।१)
tat kṛtvā duṣkaraṃ karma bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
सायाह्ने शरभङ्गस्य रम्यम् आश्रमम् ईयतुः ॥ (१३।२)
sāyāhne śarabhaṅgasya ramyam āśramam īyatuḥ ||
शरभङ्गे दिवं प्राप्ते रामः सत्यपराक्रमः । (१४।१)
śarabhaṅge divaṃ prāpte rāmaḥ satyaparākramaḥ |
अभिवाद्य मुनीन् सर्वाञ् जनस्थानम् उपागमत् ॥ (१४।२)
abhivādya munīn sarvāñ janasthānam upāgamat ||
ततः पश्चाच्छूर्पणखा रामपार्श्वम् उपागता । (१६।१)
tataḥ paścācchūrpaṇakhā rāmapārśvam upāgatā |
ततो रामेण संदिष्टो लक्ष्मणः सहसोत्थितः ॥ (१६।२)
tato rāmeṇa saṃdiṣṭo lakṣmaṇaḥ sahasotthitaḥ ||
सा रामम् अब्रवीद् दृष्ट्वा वैदेही गृह्यताम् इति । (१९।१)
sā rāmam abravīd dṛṣṭvā vaidehī gṛhyatām iti |
लक्ष्मणे चापि निष्क्रान्ते प्रविवेशाश्रमं तदा । (२१।२)
lakṣmaṇe cāpi niṣkrānte praviveśāśramaṃ tadā |
जग्राह तरसा सीतां ग्रहः खे रोहिणीम् इव ॥ (२१।३)
jagrāha tarasā sītāṃ grahaḥ khe rohiṇīm iva ||
त्रातुकामं ततो युद्धे हत्वा गृध्रं जटायुषम् । (२२।१)
trātukāmaṃ tato yuddhe hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam |
ततस्त्वद्भुतसंकाशाः स्थिताः पर्वतमूर्धनि । (२३।१)
tatastvadbhutasaṃkāśāḥ sthitāḥ parvatamūrdhani |
सीतां गृहीत्वा गच्छन्तं वानराः पर्वतोपमाः । (२३।२)
sītāṃ gṛhītvā gacchantaṃ vānarāḥ parvatopamāḥ |
ददृशुर् विस्मितास्तत्र रावणं राक्षसाधिपम् ॥ (२३।३)
dadṛśur vismitāstatra rāvaṇaṃ rākṣasādhipam ||
तां सुवर्णपरिक्रान्ते शुभे महति वेश्मनि । (२५।१)
tāṃ suvarṇaparikrānte śubhe mahati veśmani |
प्रवेश्य मैथिलीं वाक्यैः सान्त्वयामास रावणः ॥ (२५।२)
praveśya maithilīṃ vākyaiḥ sāntvayāmāsa rāvaṇaḥ ||
निवर्तमानः काकुत्स्थो दृष्ट्वा गृध्रं प्रविव्यथे ॥ (२६।१)
nivartamānaḥ kākutstho dṛṣṭvā gṛdhraṃ pravivyathe ||
गृध्रं हतं तदा दग्ध्वा रामः प्रियसखं पितुः । (२७।१)
gṛdhraṃ hataṃ tadā dagdhvā rāmaḥ priyasakhaṃ pituḥ |
गोदावरीम् अनुचरन् वनोद्देशांश्च पुष्पितान् । (२७।२)
godāvarīm anucaran vanoddeśāṃśca puṣpitān |
तयोः समागमः पूर्वं प्रीत्या हार्दो व्यजायत । (२९।१)
tayoḥ samāgamaḥ pūrvaṃ prītyā hārdo vyajāyata |
रामः स्वबाहुवीर्येण स्वराज्यं प्रत्यपादयत् । (३०।१)
rāmaḥ svabāhuvīryeṇa svarājyaṃ pratyapādayat |
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये सहितः सर्ववानरैः । (३१।१)
sugrīvaḥ sthāpito rājye sahitaḥ sarvavānaraiḥ |
रामाय प्रतिजानीते राजपुत्र्यास्तु मार्गणम् ॥ (३१।२)
rāmāya pratijānīte rājaputryāstu mārgaṇam ||
दशकोट्यः प्लवंगानां सर्वाः प्रस्थापिता दिशः ॥ (३२।२)
daśakoṭyaḥ plavaṃgānāṃ sarvāḥ prasthāpitā diśaḥ ||
तेषां नो विप्रनष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे । (३३।१)
teṣāṃ no vipranaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
भृशं शोकाभितप्तानां महान् कालो ऽत्यवर्तत ॥ (३३।२)
bhṛśaṃ śokābhitaptānāṃ mahān kālo 'tyavartata ||
भ्राता तु गृध्रराजस्य संपातिर् नाम वीर्यवान् । (३४।१)
bhrātā tu gṛdhrarājasya saṃpātir nāma vīryavān |
सो ऽहं दुःखपरीतानां दुःखं तज्ज्ञातिनां नुदन् । (३५।१)
so 'haṃ duḥkhaparītānāṃ duḥkhaṃ tajjñātināṃ nudan |
आत्मवीर्यं समास्थाय योजनानां शतं प्लुतः ॥ (३५।२)
ātmavīryaṃ samāsthāya yojanānāṃ śataṃ plutaḥ ||
तत्राहम् एकाम् अद्राक्षम् अशोकवनिकां गताम् । (३६।१)
tatrāham ekām adrākṣam aśokavanikāṃ gatām |
कौशेयवस्त्रां मलिनां निरानन्दां दृढव्रताम् ॥ (३६।२)
kauśeyavastrāṃ malināṃ nirānandāṃ dṛḍhavratām ||
तया समेत्य विधिवत् पृष्ट्वा सर्वम् अनिन्दिताम् । (३७।१)
tayā sametya vidhivat pṛṣṭvā sarvam aninditām |
अभिज्ञानं मणिं लब्ध्वा चरितार्थो ऽहम् आगतः ॥ (३७।२)
abhijñānaṃ maṇiṃ labdhvā caritārtho 'ham āgataḥ ||
अभिज्ञानं मया दत्तम् अर्चिष्मान् स महामणिः ॥ (३८।२)
abhijñānaṃ mayā dattam arciṣmān sa mahāmaṇiḥ ||
श्रुत्वा तां मैथिलीं हृष्टस्त्वाशशंसे स जीवितम् । (३९।१)
śrutvā tāṃ maithilīṃ hṛṣṭastvāśaśaṃse sa jīvitam |
जीवितान्तम् अनुप्राप्तः पीत्वामृतम् इवातुरः ॥ (३९।२)
jīvitāntam anuprāptaḥ pītvāmṛtam ivāturaḥ ||
उद्योजयिष्यन्न् उद्योगं दध्रे लङ्कावधे मनः । (४०।१)
udyojayiṣyann udyogaṃ dadhre laṅkāvadhe manaḥ |
जिघांसुर् इव लोकांस्ते सर्वांल्लोकान् विभावसुः ॥ (४०।२)
jighāṃsur iva lokāṃste sarvāṃllokān vibhāvasuḥ ||
प्रहस्तम् अवधीन्नीलः कुम्भकर्णं तु राघवः । (४२।१)
prahastam avadhīnnīlaḥ kumbhakarṇaṃ tu rāghavaḥ |
लक्ष्मणो रावणसुतं स्वयं रामस्तु रावणम् ॥ (४२।२)
lakṣmaṇo rāvaṇasutaṃ svayaṃ rāmastu rāvaṇam ||
सुरर्षिभिश्च काकुत्स्थो वरांल्लेभे परंतपः ॥ (४३।२)
surarṣibhiśca kākutstho varāṃllebhe paraṃtapaḥ ||
स तु दत्तवरः प्रीत्या वानरैश्च समागतः । (४४।१)
sa tu dattavaraḥ prītyā vānaraiśca samāgataḥ |
पुष्पकेण विमानेन किष्किन्धाम् अभ्युपागमत् ॥ (४४।२)
puṣpakeṇa vimānena kiṣkindhām abhyupāgamat ||
तं गङ्गां पुनर् आसाद्य वसन्तं मुनिसंनिधौ । (४५।१)
taṃ gaṅgāṃ punar āsādya vasantaṃ munisaṃnidhau |
अविघ्नं पुष्ययोगेन श्वो रामं द्रष्टुम् अर्हसि ॥ (४५।२)
avighnaṃ puṣyayogena śvo rāmaṃ draṣṭum arhasi ||
ततः स सत्यं हनुमद्वचो महन् निशम्य हृष्टो भरतः कृताञ्जलिः । (४६।१)
tataḥ sa satyaṃ hanumadvaco mahan niśamya hṛṣṭo bharataḥ kṛtāñjaliḥ |
उवाच वाणीं मनसः प्रहर्षिणीं चिरस्य पूर्णः खलु मे मनोरथः ॥ (४६।२)
uvāca vāṇīṃ manasaḥ praharṣiṇīṃ cirasya pūrṇaḥ khalu me manorathaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.