Rām, 3, 27
Select a line for its word-by-word analysis.
खरस्याप्य् अभवत् त्रासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ (१।२)
kharasyāpy abhavat trāso dṛṣṭvā rāmasya vikramam ||
स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यम् अविषह्यं महाबलम् । (२।१)
sa dṛṣṭvā rākṣasaṃ sainyam aviṣahyaṃ mahābalam |
तद् बलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः । (३।१)
tad balaṃ hatabhūyiṣṭhaṃ vimanāḥ prekṣya rākṣasaḥ |
खरश् चिक्षेप रामाय क्रुद्धान् आशीविषान् इव ॥ (४।२)
kharaś cikṣepa rāmāya kruddhān āśīviṣān iva ||
ज्यां विधुन्वन् सुबहुशः शिक्षयास्त्राणि दर्शयन् । (५।१)
jyāṃ vidhunvan subahuśaḥ śikṣayāstrāṇi darśayan |
स सर्वाश् च दिशो बाणैः प्रदिशश् च महारथः । (६।१)
sa sarvāś ca diśo bāṇaiḥ pradiśaś ca mahārathaḥ |
पूरयामास तं दृष्ट्वा रामो ऽपि सुमहद् धनुः ॥ (६।२)
pūrayāmāsa taṃ dṛṣṭvā rāmo 'pi sumahad dhanuḥ ||
स सायकैर् दुर्विषहैः सस्फुलिङ्गैर् इवाग्निभिः । (७।१)
sa sāyakair durviṣahaiḥ sasphuliṅgair ivāgnibhiḥ |
अन्योन्यवधसंरम्भाद् उभयोः सम्प्रयुध्यतोः ॥ (९।२)
anyonyavadhasaṃrambhād ubhayoḥ samprayudhyatoḥ ||
ततो नालीकनाराचैस् तीक्ष्णाग्रैश् च विकर्णिभिः । (१०।१)
tato nālīkanārācais tīkṣṇāgraiś ca vikarṇibhiḥ |
तं रथस्थं धनुष्पाणिं राक्षसं पर्यवस्थितम् । (११।१)
taṃ rathasthaṃ dhanuṣpāṇiṃ rākṣasaṃ paryavasthitam |
तं सिंहम् इव विक्रान्तं सिंहविक्रान्तगामिनम् । (१२।१)
taṃ siṃham iva vikrāntaṃ siṃhavikrāntagāminam |
दृष्ट्वा नोद्विजते रामः सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ (१२।२)
dṛṣṭvā nodvijate rāmaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā ||
ततो ऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे महात्मनः । (१४।१)
tato 'sya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe mahātmanaḥ |
खरश् चिछेद रामस्य दर्शयन् पाणिलाघवम् ॥ (१४।२)
kharaś cicheda rāmasya darśayan pāṇilāghavam ||
स पुनस् त्व् अपरान् सप्त शरान् आदाय वर्मणि । (१५।१)
sa punas tv aparān sapta śarān ādāya varmaṇi |
निजघान रणे क्रुद्धः शक्राशनिसमप्रभान् ॥ (१५।२)
nijaghāna raṇe kruddhaḥ śakrāśanisamaprabhān ||
ततस् तत् प्रहतं बाणैः खरमुक्तैः सुपर्वभिः । (१६।१)
tatas tat prahataṃ bāṇaiḥ kharamuktaiḥ suparvabhiḥ |
स शरैर् अर्पितः क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राघवः । (१७।१)
sa śarair arpitaḥ kruddhaḥ sarvagātreṣu rāghavaḥ |
रराज समरे रामो विधूमो ऽग्निर् इव ज्वलन् ॥ (१७।२)
rarāja samare rāmo vidhūmo 'gnir iva jvalan ||
ततो गम्भीरनिर्ह्रादं रामः शत्रुनिबर्हणः । (१८।१)
tato gambhīranirhrādaṃ rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
चकारान्ताय स रिपोः सज्यम् अन्यन् महद् धनुः ॥ (१८।२)
cakārāntāya sa ripoḥ sajyam anyan mahad dhanuḥ ||
सुमहद् वैष्णवं यत् तद् अतिसृष्टं महर्षिणा । (१९।१)
sumahad vaiṣṇavaṃ yat tad atisṛṣṭaṃ maharṣiṇā |
वरं तद् धनुर् उद्यम्य खरं समभिधावत ॥ (१९।२)
varaṃ tad dhanur udyamya kharaṃ samabhidhāvata ||
ततः कनकपुङ्खैस् तु शरैः संनतपर्वभिः । (२०।१)
tataḥ kanakapuṅkhais tu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
चिछेद रामः संक्रुद्धः खरस्य समरे ध्वजम् ॥ (२०।२)
cicheda rāmaḥ saṃkruddhaḥ kharasya samare dhvajam ||
स दर्शनीयो बहुधा विच्छिन्नः काञ्चनो ध्वजः । (२१।१)
sa darśanīyo bahudhā vicchinnaḥ kāñcano dhvajaḥ |
तं चतुर्भिः खरः क्रुद्धो रामं गात्रेषु मार्गणैः । (२२।१)
taṃ caturbhiḥ kharaḥ kruddho rāmaṃ gātreṣu mārgaṇaiḥ |
विव्याध हृदि मर्मज्ञो मातंगम् इव तोमरैः ॥ (२२।२)
vivyādha hṛdi marmajño mātaṃgam iva tomaraiḥ ||
स रामो बहुभिर् बाणैः खरकार्मुकनिःसृतैः । (२३।१)
sa rāmo bahubhir bāṇaiḥ kharakārmukaniḥsṛtaiḥ |
विद्धो रुधिरसिक्ताङ्गो बभूव रुषितो भृशम् ॥ (२३।२)
viddho rudhirasiktāṅgo babhūva ruṣito bhṛśam ||
स धनुर् धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य परमाहवे । (२४।१)
sa dhanur dhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya paramāhave |
मुमोच परमेष्वासः षट् शरान् अभिलक्षितान् ॥ (२४।२)
mumoca parameṣvāsaḥ ṣaṭ śarān abhilakṣitān ||
शिरस्य् एकेन बाणेन द्वाभ्यां बाह्वोर् अथार्पयत् । (२५।१)
śirasy ekena bāṇena dvābhyāṃ bāhvor athārpayat |
त्रिभिश् चन्द्रार्धवक्त्रैश् च वक्षस्य् अभिजघान ह ॥ (२५।२)
tribhiś candrārdhavaktraiś ca vakṣasy abhijaghāna ha ||
ततः पश्चान् महातेजा नाराचान् भास्करोपमान् । (२६।१)
tataḥ paścān mahātejā nārācān bhāskaropamān |
जिघांसू राक्षसं क्रुद्धस् त्रयोदश शिलाशितान् ॥ (२६।२)
jighāṃsū rākṣasaṃ kruddhas trayodaśa śilāśitān ||
ततो ऽस्य युगम् एकेन चतुर्भिश् चतुरो हयान् । (२७।१)
tato 'sya yugam ekena caturbhiś caturo hayān |
षष्ठेन च शिरः संख्ये चिछेद खरसारथेः ॥ (२७।२)
ṣaṣṭhena ca śiraḥ saṃkhye cicheda kharasāratheḥ ||
त्रिभिस् त्रिवेणुं बलवान् द्वाभ्याम् अक्षं महाबलः । (२८।१)
tribhis triveṇuṃ balavān dvābhyām akṣaṃ mahābalaḥ |
छित्त्वा वज्रनिकाशेन राघवः प्रहसन्न् इव । (२८।३)
chittvā vajranikāśena rāghavaḥ prahasann iva |
गदापाणिर् अवप्लुत्य तस्थौ भूमौ खरस् तदा ॥ (२९।२)
gadāpāṇir avaplutya tasthau bhūmau kharas tadā ||
तत् कर्म रामस्य महारथस्य समेत्य देवाश् च महर्षयश् च । (३०।१)
tat karma rāmasya mahārathasya sametya devāś ca maharṣayaś ca |
अपूजयन् प्राञ्जलयः प्रहृष्टास् तदा विमानाग्रगताः समेताः ॥ (३०।२)
apūjayan prāñjalayaḥ prahṛṣṭās tadā vimānāgragatāḥ sametāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.