Rām, 3, 63
Select a line for its word-by-word analysis.
पूर्वजो ऽप्य् उक्तमात्रस् तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् । (१।१)
pūrvajo 'py uktamātras tu lakṣmaṇena subhāṣitam |
संनिगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं कोपम् आत्मनः । (२।१)
saṃnigṛhya mahābāhuḥ pravṛddhaṃ kopam ātmanaḥ |
अवष्टभ्य धनुश् चित्रं रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ (२।२)
avaṣṭabhya dhanuś citraṃ rāmo lakṣmaṇam abravīt ||
किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण । (३।१)
kiṃ kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa |
तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् । (४।१)
taṃ tathā paritāpārtaṃ lakṣmaṇo rāmam abravīt |
इदम् एव जनस्थानं त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि ॥ (४।२)
idam eva janasthānaṃ tvam anveṣitum arhasi ||
राक्षसैर् बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम् । (५।१)
rākṣasair bahubhiḥ kīrṇaṃ nānādrumalatāyutam |
तानि युक्तो मया सार्धं त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि । (७।१)
tāni yukto mayā sārdhaṃ tvam anveṣitum arhasi |
त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभ ॥ (७।२)
tvadvidhā buddhisampannā mahātmāno nararṣabha ||
इत्य् उक्तस् तद् वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः ॥ (८।२)
ity uktas tad vanaṃ sarvaṃ vicacāra salakṣmaṇaḥ ||
क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम् । (९।१)
kruddho rāmaḥ śaraṃ ghoraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram |
ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् । (१०।१)
dadarśa patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam |
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । (१०।२)
taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ rāmo lakṣmaṇam abravīt |
गृध्ररूपम् इदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम् । (११।१)
gṛdhrarūpam idaṃ vyaktaṃ rakṣo bhramati kānanam |
भक्षयित्वा विशालाक्षीम् आस्ते सीतां यथासुखम् । (११।२)
bhakṣayitvā viśālākṣīm āste sītāṃ yathāsukham |
एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैर् घोरैर् बाणैर् अजिह्मगैः ॥ (११।३)
enaṃ vadhiṣye dīptāgrair ghorair bāṇair ajihmagaiḥ ||
इत्य् उक्त्वाभ्यपतद् गृध्रं संधाय धनुषि क्षुरम् । (१२।१)
ity uktvābhyapatad gṛdhraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram |
क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्न् इव मेदिनीम् ॥ (१२।२)
kruddho rāmaḥ samudrāntāṃ cālayann iva medinīm ||
सीताम् अभ्यवपन्नो ऽहं रावणश् च रणे मया । (१६।१)
sītām abhyavapanno 'haṃ rāvaṇaś ca raṇe mayā |
एतद् अस्य धनुर् भग्नम् एतद् अस्य शरावरम् । (१७।१)
etad asya dhanur bhagnam etad asya śarāvaram |
अयम् अस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥ (१७।२)
ayam asya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ ||
परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः । (१८।१)
pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ |
रक्षसा निहतं पूर्वं न मां हन्तुं त्वम् अर्हसि ॥ (१८।३)
rakṣasā nihataṃ pūrvaṃ na māṃ hantuṃ tvam arhasi ||
रामस् तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम् । (१९।१)
rāmas tasya tu vijñāya sītāsaktāṃ priyāṃ kathām |
समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् ॥ (२०।२)
samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrim idam abravīt ||
राज्याद् भ्रंशो वने वासः सीता नष्टा हतो द्विजः । (२१।१)
rājyād bhraṃśo vane vāsaḥ sītā naṣṭā hato dvijaḥ |
ईदृशीयं ममालक्ष्मीर् निर्दहेद् अपि पावकम् ॥ (२१।२)
īdṛśīyaṃ mamālakṣmīr nirdahed api pāvakam ||
सम्पूर्णम् अपि चेद् अद्य प्रतरेयं महोदधिम् । (२२।१)
sampūrṇam api ced adya pratareyaṃ mahodadhim |
सो ऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत् सरितां पतिः ॥ (२२।२)
so 'pi nūnaṃ mamālakṣmyā viśuṣyet saritāṃ patiḥ ||
नास्त्य् अभाग्यतरो लोके मत्तो ऽस्मिन् सचराचरे । (२३।१)
nāsty abhāgyataro loke matto 'smin sacarācare |
इत्य् एवम् उक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः । (२५।१)
ity evam uktvā bahuśo rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन् ॥ (२५।२)
jaṭāyuṣaṃ ca pasparśa pitṛsnehaṃ nidarśayan ||
निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं तं गृध्रराजं परिरभ्य रामः । (२६।१)
nikṛttapakṣaṃ rudhirāvasiktaṃ taṃ gṛdhrarājaṃ parirabhya rāmaḥ |
क्व मैथिलि प्राणसमा ममेति विमुच्य वाचं निपपात भूमौ ॥ (२६।२)
kva maithili prāṇasamā mameti vimucya vācaṃ nipapāta bhūmau ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.