Rām, 3, 48
Select a line for its word-by-word analysis.
निरैक्षद् रावणं क्षिप्रं वैदेहीं च ददर्श सः ॥ (१।२)
niraikṣad rāvaṇaṃ kṣipraṃ vaidehīṃ ca dadarśa saḥ ||
ततः पर्वतकूटाभस् तीक्ष्णतुण्डः खगोत्तमः । (२।१)
tataḥ parvatakūṭābhas tīkṣṇatuṇḍaḥ khagottamaḥ |
वनस्पतिगतः श्रीमान् व्याजहार शुभां गिरम् ॥ (२।२)
vanaspatigataḥ śrīmān vyājahāra śubhāṃ giram ||
दशग्रीव स्थितो धर्मे पुराणे सत्यसंश्रयः । (३।१)
daśagrīva sthito dharme purāṇe satyasaṃśrayaḥ |
सीता नाम वरारोहा यां त्वं हर्तुम् इहेच्छसि ॥ (५।२)
sītā nāma varārohā yāṃ tvaṃ hartum ihecchasi ||
कथं राजा स्थितो धर्मे परदारान् परामृशेत् । (६।१)
kathaṃ rājā sthito dharme paradārān parāmṛśet |
न तत् समाचरेद् धीरो यत् परो ऽस्य विगर्हयेत् । (७।१)
na tat samācared dhīro yat paro 'sya vigarhayet |
यथात्मनस् तथान्येषां दारा रक्ष्या विमर्शनात् ॥ (७।२)
yathātmanas tathānyeṣāṃ dārā rakṣyā vimarśanāt ||
अर्थं वा यदि वा कामं शिष्टाः शास्त्रेष्वनागतम् । (८।१)
arthaṃ vā yadi vā kāmaṃ śiṣṭāḥ śāstreṣvanāgatam |
व्यवस्यन्त्य् अनु राजानं धर्मं पौलस्त्यनन्दन ॥ (८।२)
vyavasyanty anu rājānaṃ dharmaṃ paulastyanandana ||
राजा धर्मश् च कामश् च द्रव्याणां चोत्तमो निधिः । (९।१)
rājā dharmaś ca kāmaś ca dravyāṇāṃ cottamo nidhiḥ |
धर्मः शुभं वा पापं वा राजमूलं प्रवर्तते ॥ (९।२)
dharmaḥ śubhaṃ vā pāpaṃ vā rājamūlaṃ pravartate ||
पापस्वभावश् चपलः कथं त्वं रक्षसां वर । (१०।१)
pāpasvabhāvaś capalaḥ kathaṃ tvaṃ rakṣasāṃ vara |
ऐश्वर्यम् अभिसम्प्राप्तो विमानम् इव दुष्कृतिः ॥ (१०।२)
aiśvaryam abhisamprāpto vimānam iva duṣkṛtiḥ ||
कामस्वभावो यो यस्य न स शक्यः प्रमार्जितुम् । (११।१)
kāmasvabhāvo yo yasya na sa śakyaḥ pramārjitum |
न हि दुष्टात्मनाम् आर्यमावसत्य् आलये चिरम् ॥ (११।२)
na hi duṣṭātmanām āryamāvasaty ālaye ciram ||
नापराध्यति धर्मात्मा कथं तस्यापराध्यसि ॥ (१२।२)
nāparādhyati dharmātmā kathaṃ tasyāparādhyasi ||
अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ (१३।२)
ativṛtto hataḥ pūrvaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||
अत्र ब्रूहि यथासत्यं को रामस्य व्यतिक्रमः । (१४।१)
atra brūhi yathāsatyaṃ ko rāmasya vyatikramaḥ |
यस्य त्वं लोकनाथस्य हृत्वा भार्यां गमिष्यसि ॥ (१४।२)
yasya tvaṃ lokanāthasya hṛtvā bhāryāṃ gamiṣyasi ||
क्षिप्रं विसृज वैदेहीं मा त्वा घोरेण चक्षुषा । (१५।१)
kṣipraṃ visṛja vaidehīṃ mā tvā ghoreṇa cakṣuṣā |
दहेद् दहनभूतेन वृत्रम् इन्द्राशनिर् यथा ॥ (१५।२)
dahed dahanabhūtena vṛtram indrāśanir yathā ||
सर्पम् आशीविषं बद्ध्वा वस्त्रान्ते नावबुध्यसे । (१६।१)
sarpam āśīviṣaṃ baddhvā vastrānte nāvabudhyase |
ग्रीवायां प्रतिमुक्तं च कालपाशं न पश्यसि ॥ (१६।२)
grīvāyāṃ pratimuktaṃ ca kālapāśaṃ na paśyasi ||
स भारः सौम्य भर्तव्यो यो नरं नावसादयेत् । (१७।१)
sa bhāraḥ saumya bhartavyo yo naraṃ nāvasādayet |
तद् अन्नम् उपभोक्तव्यं जीर्यते यद् अनामयम् ॥ (१७।२)
tad annam upabhoktavyaṃ jīryate yad anāmayam ||
यत् कृत्वा न भवेद् धर्मो न कीर्तिर् न यशो भुवि । (१८।१)
yat kṛtvā na bhaved dharmo na kīrtir na yaśo bhuvi |
शरीरस्य भवेत् खेदः कस् तत् कर्म समाचरेत् ॥ (१८।२)
śarīrasya bhavet khedaḥ kas tat karma samācaret ||
वृद्धो ऽहं त्वं युवा धन्वी सरथः कवची शरी । (२०।१)
vṛddho 'haṃ tvaṃ yuvā dhanvī sarathaḥ kavacī śarī |
न शक्तस् त्वं बलाद्धर्तुं वैदेहीं मम पश्यतः । (२१।१)
na śaktas tvaṃ balāddhartuṃ vaidehīṃ mama paśyataḥ |
हेतुभिर् न्यायसंयुक्तैर् ध्रुवां वेदश्रुतिम् इव ॥ (२१।२)
hetubhir nyāyasaṃyuktair dhruvāṃ vedaśrutim iva ||
युध्यस्व यदि शूरो ऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण । (२२।१)
yudhyasva yadi śūro 'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa |
शयिष्यसे हतो भूमौ यथापूर्वं खरस् तथा ॥ (२२।२)
śayiṣyase hato bhūmau yathāpūrvaṃ kharas tathā ||
नचिराच् चीरवासास् त्वां रामो युधि वधिष्यति ॥ (२३।२)
nacirāc cīravāsās tvāṃ rāmo yudhi vadhiṣyati ||
किं नु शक्यं मया कर्तुं गतौ दूरं नृपात्मजौ । (२४।१)
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ gatau dūraṃ nṛpātmajau |
क्षिप्रं त्वं नश्यसे नीच तयोर् भीतो न संशयः ॥ (२४।२)
kṣipraṃ tvaṃ naśyase nīca tayor bhīto na saṃśayaḥ ||
न हि मे जीवमानस्य नयिष्यसि शुभाम् इमाम् । (२५।१)
na hi me jīvamānasya nayiṣyasi śubhām imām |
सीतां कमलपत्त्राक्षीं रामस्य महिषीं प्रियाम् ॥ (२५।२)
sītāṃ kamalapattrākṣīṃ rāmasya mahiṣīṃ priyām ||
अवश्यं तु मया कार्यं प्रियं तस्य महात्मनः । (२६।१)
avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ priyaṃ tasya mahātmanaḥ |
तिष्ठ तिष्ठ दशग्रीव मुहूर्तं पश्य रावण । (२७।१)
tiṣṭha tiṣṭha daśagrīva muhūrtaṃ paśya rāvaṇa |
युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि यथाप्राणं निशाचर । (२७।२)
yuddhātithyaṃ pradāsyāmi yathāprāṇaṃ niśācara |
वृन्ताद् इव फलं त्वां तु पातयेयं रथोत्तमात् ॥ (२७।३)
vṛntād iva phalaṃ tvāṃ tu pātayeyaṃ rathottamāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.