Rām, 4, 15
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुत्वा तु तस्य निनदं सर्वभूतप्रकम्पनम् । (२।१)
śrutvā tu tasya ninadaṃ sarvabhūtaprakampanam |
मदश् चैकपदे नष्टः क्रोधश् चापतितो महान् ॥ (२।२)
madaś caikapade naṣṭaḥ krodhaś cāpatito mahān ||
वाली दंष्ट्राकरालस् तु क्रोधाद् दीप्ताग्निसंनिभः । (४।१)
vālī daṃṣṭrākarālas tu krodhād dīptāgnisaṃnibhaḥ |
शब्दं दुर्मर्षणं श्रुत्वा निष्पपात ततो हरिः । (५।१)
śabdaṃ durmarṣaṇaṃ śrutvā niṣpapāta tato hariḥ |
तं तु तारा परिष्वज्य स्नेहाद् दर्शितसौहृदा । (६।१)
taṃ tu tārā pariṣvajya snehād darśitasauhṛdā |
उवाच त्रस्तसंभ्रान्ता हितोदर्कम् इदं वचः ॥ (६।२)
uvāca trastasaṃbhrāntā hitodarkam idaṃ vacaḥ ||
शयनाद् उत्थितः काल्यं त्यज भुक्ताम् इव स्रजम् ॥ (७।२)
śayanād utthitaḥ kālyaṃ tyaja bhuktām iva srajam ||
श्रूयताम् अभिधास्यामि यन्निमित्तं निवार्यसे ॥ (८।२)
śrūyatām abhidhāsyāmi yannimittaṃ nivāryase ||
पूर्वम् आपतितः क्रोधात् स त्वाम् आह्वयते युधि । (९।१)
pūrvam āpatitaḥ krodhāt sa tvām āhvayate yudhi |
निष्पत्य च निरस्तस् ते हन्यमानो दिशो गतः ॥ (९।२)
niṣpatya ca nirastas te hanyamāno diśo gataḥ ||
दर्पश् च व्यवसायश् च यादृशस् तस्य नर्दतः । (११।१)
darpaś ca vyavasāyaś ca yādṛśas tasya nardataḥ |
निनादस्य च संरम्भो नैतद् अल्पं हि कारणम् ॥ (११।२)
ninādasya ca saṃrambho naitad alpaṃ hi kāraṇam ||
नासहायम् अहं मन्ये सुग्रीवं तम् इहागतम् । (१२।१)
nāsahāyam ahaṃ manye sugrīvaṃ tam ihāgatam |
अवष्टब्धसहायश् च यम् आश्रित्यैष गर्जति ॥ (१२।२)
avaṣṭabdhasahāyaś ca yam āśrityaiṣa garjati ||
प्रकृत्या निपुणश् चैव बुद्धिमांश् चैव वानरः । (१३।१)
prakṛtyā nipuṇaś caiva buddhimāṃś caiva vānaraḥ |
अङ्गदस्य कुमारस्य वक्ष्यामि त्वा हितं वचः ॥ (१४।२)
aṅgadasya kumārasya vakṣyāmi tvā hitaṃ vacaḥ ||
तव भ्रातुर् हि विख्यातः सहायो रणकर्कशः । (१५।१)
tava bhrātur hi vikhyātaḥ sahāyo raṇakarkaśaḥ |
रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निर् इवोत्थितः ॥ (१५।२)
rāmaḥ parabalāmardī yugāntāgnir ivotthitaḥ ||
निवासवृक्षः साधूनाम् आपन्नानां परा गतिः । (१६।१)
nivāsavṛkṣaḥ sādhūnām āpannānāṃ parā gatiḥ |
आर्तानां संश्रयश् चैव यशसश् चैकभाजनम् ॥ (१६।२)
ārtānāṃ saṃśrayaś caiva yaśasaś caikabhājanam ||
धातूनाम् इव शैलेन्द्रो गुणानाम् आकरो महान् ॥ (१७।२)
dhātūnām iva śailendro guṇānām ākaro mahān ||
तत्क्षमं न विरोधस् ते सह तेन महात्मना । (१८।१)
tatkṣamaṃ na virodhas te saha tena mahātmanā |
शूर वक्ष्यामि ते किंचिन् न चेच्छाम्य् अभ्यसूयितुम् । (१९।१)
śūra vakṣyāmi te kiṃcin na cecchāmy abhyasūyitum |
श्रूयतां क्रियतां चैव तव वक्ष्यामि यद्धितम् ॥ (१९।२)
śrūyatāṃ kriyatāṃ caiva tava vakṣyāmi yaddhitam ||
यौवराज्येन सुग्रीवं तूर्णं साध्व् अभिषेचय । (२०।१)
yauvarājyena sugrīvaṃ tūrṇaṃ sādhv abhiṣecaya |
विग्रहं मा कृथा वीर भ्रात्रा राजन् बलीयसा ॥ (२०।२)
vigrahaṃ mā kṛthā vīra bhrātrā rājan balīyasā ||
अहं हि ते क्षमं मन्ये तव रामेण सौहृदम् । (२१।१)
ahaṃ hi te kṣamaṃ manye tava rāmeṇa sauhṛdam |
सुग्रीवेण च सम्प्रीतिं वैरम् उत्सृज्य दूरतः ॥ (२१।२)
sugrīveṇa ca samprītiṃ vairam utsṛjya dūrataḥ ||
तत्र वा सन्न् इहस्थो वा सर्वथा बन्धुर् एव ते ॥ (२२।२)
tatra vā sann ihastho vā sarvathā bandhur eva te ||
यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि चावैषि मां हिताम् । (२३।१)
yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi cāvaiṣi māṃ hitām |
याच्यमानः प्रयत्नेन साधु वाक्यं कुरुष्व मे ॥ (२३।२)
yācyamānaḥ prayatnena sādhu vākyaṃ kuruṣva me ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.