Rām, 1, 39
Select a line for its word-by-word analysis.
देवतानां वचः श्रुत्वा भगवान् वै पितामहः । (१।१)
devatānāṃ vacaḥ śrutvā bhagavān vai pitāmahaḥ |
प्रत्युवाच सुसंत्रस्तान् कृतान्तबलमोहितान् ॥ (१।२)
pratyuvāca susaṃtrastān kṛtāntabalamohitān ||
कापिलं रूपम् आस्थाय धारयत्य् अनिशं धराम् ॥ (२।२)
kāpilaṃ rūpam āsthāya dhārayaty aniśaṃ dharām ||
सगरस्य च पुत्राणां विनाशो ऽदीर्घजीविनाम् ॥ (३।२)
sagarasya ca putrāṇāṃ vināśo 'dīrghajīvinām ||
देवाः परमसंहृष्टाः पुनर् जग्मुर् यथागतम् ॥ (४।२)
devāḥ paramasaṃhṛṣṭāḥ punar jagmur yathāgatam ||
सगरस्य च पुत्राणां प्रादुर् आसीन् महात्मनाम् । (५।१)
sagarasya ca putrāṇāṃ prādur āsīn mahātmanām |
पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिःस्वनः ॥ (५।२)
pṛthivyāṃ bhidyamānāyāṃ nirghātasamaniḥsvanaḥ ||
ततो भित्त्वा महीं सर्वां कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । (६।१)
tato bhittvā mahīṃ sarvāṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
सहिताः सगराः सर्वे पितरं वाक्यम् अब्रुवन् ॥ (६।२)
sahitāḥ sagarāḥ sarve pitaraṃ vākyam abruvan ||
परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश् च सूदिताः । (७।१)
parikrāntā mahī sarvā sattvavantaś ca sūditāḥ |
न च पश्यामहे ऽश्वं तम् अश्वहर्तारम् एव च । (८।१)
na ca paśyāmahe 'śvaṃ tam aśvahartāram eva ca |
किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिर् अत्र विचार्यताम् ॥ (८।२)
kiṃ kariṣyāma bhadraṃ te buddhir atra vicāryatām ||
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तमः । (९।१)
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ rājasattamaḥ |
भूयः खनत भद्रं वो निर्भिद्य वसुधातलम् । (१०।१)
bhūyaḥ khanata bhadraṃ vo nirbhidya vasudhātalam |
अश्वहर्तारम् आसाद्य कृतार्थाश् च निवर्तथ ॥ (१०।२)
aśvahartāram āsādya kṛtārthāś ca nivartatha ||
षष्टिः पुत्रसहस्राणि रसातलम् अभिद्रवन् ॥ (११।२)
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi rasātalam abhidravan ||
खन्यमाने ततस् तस्मिन् ददृशुः पर्वतोपमम् । (१२।१)
khanyamāne tatas tasmin dadṛśuḥ parvatopamam |
सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनन्दन । (१३।१)
saparvatavanāṃ kṛtsnāṃ pṛthivīṃ raghunandana |
यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागजः । (१४।१)
yadā parvaṇi kākutstha viśramārthaṃ mahāgajaḥ |
खेदाच् चालयते शीर्षं भूमिकम्पस् तदा भवेत् ॥ (१४।२)
khedāc cālayate śīrṣaṃ bhūmikampas tadā bhavet ||
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम् । (१५।१)
taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā diśāpālaṃ mahāgajam |
मानयन्तो हि ते राम जग्मुर् भित्त्वा रसातलम् ॥ (१५।२)
mānayanto hi te rāma jagmur bhittvā rasātalam ||
ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदुः पुनः । (१६।१)
tataḥ pūrvāṃ diśaṃ bhittvā dakṣiṇāṃ bibhiduḥ punaḥ |
दक्षिणस्याम् अपि दिशि ददृशुस् ते महागजम् ॥ (१६।२)
dakṣiṇasyām api diśi dadṛśus te mahāgajam ||
शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुर् उत्तमम् ॥ (१७।२)
śirasā dhārayantaṃ te vismayaṃ jagmur uttamam ||
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मनः । (१८।१)
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā sagarasya mahātmanaḥ |
षष्टिः पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर् दिशम् ॥ (१८।२)
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi paścimāṃ bibhidur diśam ||
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् । (२०।१)
taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā cāpi nirāmayam |
उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर् हिमपाण्डुरम् । (२१।१)
uttarasyāṃ raghuśreṣṭha dadṛśur himapāṇḍuram |
भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीम् इमाम् ॥ (२१।२)
bhadraṃ bhadreṇa vapuṣā dhārayantaṃ mahīm imām ||
समालभ्य ततः सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् । (२२।१)
samālabhya tataḥ sarve kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |
षष्टिः पुत्रसहस्राणि बिभिदुर् वसुधातलम् ॥ (२२।२)
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi bibhidur vasudhātalam ||
ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराः प्रथितां दिशम् । (२३।१)
tataḥ prāguttarāṃ gatvā sāgarāḥ prathitāṃ diśam |
रोषाद् अभ्यखनन् सर्वे पृथिवीं सगरात्मजाः ॥ (२३।२)
roṣād abhyakhanan sarve pṛthivīṃ sagarātmajāḥ ||
ते तं यज्ञहनं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः । (२५।१)
te taṃ yajñahanaṃ jñātvā krodhaparyākulekṣaṇāḥ |
अभ्यधावन्त संक्रुद्धास् तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन् ॥ (२५।२)
abhyadhāvanta saṃkruddhās tiṣṭha tiṣṭheti cābruvan ||
अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञियं हृतवान् असि । (२६।१)
asmākaṃ tvaṃ hi turagaṃ yajñiyaṃ hṛtavān asi |
दुर्मेधस् त्वं हि सम्प्राप्तान् विद्धि नः सगरात्मजान् ॥ (२६।२)
durmedhas tvaṃ hi samprāptān viddhi naḥ sagarātmajān ||
श्रुत्वा तद् वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन । (२७।१)
śrutvā tad vacanaṃ teṣāṃ kapilo raghunandana |
भस्मराशीकृताः सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः ॥ (२८।२)
bhasmarāśīkṛtāḥ sarve kākutstha sagarātmajāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.