Rām, 2, 52
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः । (१।१)
pratyāśvasto yadā rājā mohāt pratyāgataḥ punaḥ |
विनिःश्वसन्तं ध्यायन्तम् अस्वस्थम् इव कुञ्जरम् ॥ (२।२)
viniḥśvasantaṃ dhyāyantam asvastham iva kuñjaram ||
राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम् । (३।१)
rājā tu rajasā sūtaṃ dhvastāṅgaṃ samupasthitam |
क्व नु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलम् उपाश्रितः । (४।१)
kva nu vatsyati dharmātmā vṛkṣamūlam upāśritaḥ |
सो ऽत्यन्तसुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः । (४।२)
so 'tyantasukhitaḥ sūta kim aśiṣyati rāghavaḥ |
स वत्स्यति कथं रामो विजनं वनम् आश्रितः ॥ (५।२)
sa vatsyati kathaṃ rāmo vijanaṃ vanam āśritaḥ ||
व्यालैर् मृगैर् आचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम् । (६।१)
vyālair mṛgair ācaritaṃ kṛṣṇasarpaniṣevitam |
कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वनम् उपस्थितौ ॥ (६।२)
kathaṃ kumārau vaidehyā sārdhaṃ vanam upasthitau ||
राजपुत्रौ कथं पादैर् अवरुह्य रथाद् गतौ ॥ (७।२)
rājaputrau kathaṃ pādair avaruhya rathād gatau ||
सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममात्मजौ । (८।१)
siddhārthaḥ khalu sūta tvaṃ yena dṛṣṭau mamātmajau |
वनान्तं प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम् ॥ (८।२)
vanāntaṃ praviśantau tāv aśvināv iva mandaram ||
अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च ॥ (११।२)
añjaliṃ rāghavaḥ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca ||
शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥ (१२।२)
śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ ||
सर्वम् अन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात् त्वया । (१३।१)
sarvam antaḥpuraṃ vācyaṃ sūta madvacanāt tvayā |
सर्वास्व् एव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु ॥ (१५।२)
sarvāsv eva yathānyāyaṃ vṛttiṃ vartasva mātṛṣu ||
वक्तव्यश् च महाबाहुर् इक्ष्वाकुकुलनन्दनः । (१६।१)
vaktavyaś ca mahābāhur ikṣvākukulanandanaḥ |
पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय ॥ (१६।२)
pitaraṃ yauvarājyastho rājyastham anupālaya ||
इत्य् एवं मां महाराज ब्रुवन्न् एव महायशाः । (१७।१)
ity evaṃ māṃ mahārāja bruvann eva mahāyaśāḥ |
रामो राजीवताम्राक्षो भृशम् अश्रूण्य् अवर्तयत् ॥ (१७।२)
rāmo rājīvatāmrākṣo bhṛśam aśrūṇy avartayat ||
लक्ष्मणस् तु सुसंक्रुद्धो निःश्वसन् वाक्यम् अब्रवीत् । (१८।१)
lakṣmaṇas tu susaṃkruddho niḥśvasan vākyam abravīt |
वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम् । (१९।२)
varadānanimittaṃ vā sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam |
असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं बुद्धिलाघवात् । (२०।१)
asamīkṣya samārabdhaṃ viruddhaṃ buddhilāghavāt |
भ्राता भर्ता च बन्धुश् च पिता च मम राघवः ॥ (२१।२)
bhrātā bhartā ca bandhuś ca pitā ca mama rāghavaḥ ||
सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम् । (२२।१)
sarvalokapriyaṃ tyaktvā sarvalokahite ratam |
सर्वलोको ऽनुरज्येत कथं त्वानेन कर्मणा ॥ (२२।२)
sarvaloko 'nurajyeta kathaṃ tvānena karmaṇā ||
भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्थिता ॥ (२३।२)
bhūtopahatacitteva viṣṭhitā vismṛtā sthitā ||
तेन दुःखेन रुदती नैव मां किंचिद् अब्रवीत् ॥ (२४।२)
tena duḥkhena rudatī naiva māṃ kiṃcid abravīt ||
मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा ॥ (२५।२)
mumoca sahasā bāṣpaṃ māṃ prayāntam udīkṣya sā ||
तथैव रामो ऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितो ऽभवल् लक्ष्मणबाहुपालितः । (२६।१)
tathaiva rāmo 'śrumukhaḥ kṛtāñjaliḥ sthito 'bhaval lakṣmaṇabāhupālitaḥ |
तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम् ॥ (२६।२)
tathaiva sītā rudatī tapasvinī nirīkṣate rājarathaṃ tathaiva mām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.