Rām, 1, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
वसन्ते समनुप्राप्ते राज्ञो यष्टुं मनो ऽभवत् ॥ (१।२)
vasante samanuprāpte rājño yaṣṭuṃ mano 'bhavat ||
ततः प्रसाद्य शिरसा तं विप्रं देववर्णिनम् । (२।१)
tataḥ prasādya śirasā taṃ vipraṃ devavarṇinam |
सम्भाराः संभ्रियन्तां ते तुरगश् च विमुच्यताम् ॥ (३।२)
sambhārāḥ saṃbhriyantāṃ te turagaś ca vimucyatām ||
ततो राजाब्रवीद् वाक्यं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् । (४।१)
tato rājābravīd vākyaṃ sumantraṃ mantrisattamam |
सुमन्त्रावाहय क्षिप्रम् ऋत्विजो ब्रह्मवादिनः ॥ (४।२)
sumantrāvāhaya kṣipram ṛtvijo brahmavādinaḥ ||
ततः सुमन्त्रस् त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रमः । (५।१)
tataḥ sumantras tvaritaṃ gatvā tvaritavikramaḥ |
समानयत् स तान् विप्रान् समस्तान् वेदपारगान् ॥ (५।२)
samānayat sa tān viprān samastān vedapāragān ||
पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमाः ॥ (६।२)
purohitaṃ vasiṣṭhaṃ ca ye cānye dvijasattamāḥ ||
तान् पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस् तदा । (७।१)
tān pūjayitvā dharmātmā rājā daśarathas tadā |
इदं धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं वचनम् अब्रवीत् ॥ (७।२)
idaṃ dharmārthasahitaṃ ślakṣṇaṃ vacanam abravīt ||
मम लालप्यमानस्य पुत्रार्थं नास्ति वै सुखम् । (८।१)
mama lālapyamānasya putrārthaṃ nāsti vai sukham |
तद् अहं यष्टुम् इच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । (९।१)
tad ahaṃ yaṣṭum icchāmi śāstradṛṣṭena karmaṇā |
ऋषिपुत्रप्रभावेन कामान् प्राप्स्यामि चाप्य् अहम् ॥ (९।२)
ṛṣiputraprabhāvena kāmān prāpsyāmi cāpy aham ||
ततः साध्व् इति तद् वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन् । (१०।१)
tataḥ sādhv iti tad vākyaṃ brāhmaṇāḥ pratyapūjayan |
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखाच् च्युतम् ॥ (१०।२)
vasiṣṭhapramukhāḥ sarve pārthivasya mukhāc cyutam ||
ऋष्यशृङ्गपुरोगाश् च प्रत्यूचुर् नृपतिं तदा । (११।१)
ṛṣyaśṛṅgapurogāś ca pratyūcur nṛpatiṃ tadā |
सम्भाराः संभ्रियन्तां ते तुरगश् च विमुच्यताम् ॥ (११।२)
sambhārāḥ saṃbhriyantāṃ te turagaś ca vimucyatām ||
सर्वथा प्राप्यसे पुत्रांश् चतुरो ऽमितविक्रमान् । (१२।१)
sarvathā prāpyase putrāṃś caturo 'mitavikramān |
यस्य ते धार्मिकी बुद्धिर् इयं पुत्रार्थम् आगता ॥ (१२।२)
yasya te dhārmikī buddhir iyaṃ putrārtham āgatā ||
ततः प्रीतो ऽभवद् राजा श्रुत्वा तद् द्विजभाषितम् । (१३।१)
tataḥ prīto 'bhavad rājā śrutvā tad dvijabhāṣitam |
अमात्यांश् चाब्रवीद् राजा हर्षेणेदं शुभाक्षरम् ॥ (१३।२)
amātyāṃś cābravīd rājā harṣeṇedaṃ śubhākṣaram ||
गुरूणां वचनाच् छीघ्रं सम्भाराः संभ्रियन्तु मे । (१४।१)
gurūṇāṃ vacanāc chīghraṃ sambhārāḥ saṃbhriyantu me |
समर्थाधिष्ठितश् चाश्वः सोपाध्यायो विमुच्यताम् ॥ (१४।२)
samarthādhiṣṭhitaś cāśvaḥ sopādhyāyo vimucyatām ||
सरय्वाश् चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर् विधीयताम् । (१५।१)
sarayvāś cottare tīre yajñabhūmir vidhīyatām |
शान्तयश् चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि ॥ (१५।२)
śāntayaś cābhivardhantāṃ yathākalpaṃ yathāvidhi ||
शक्यः कर्तुम् अयं यज्ञः सर्वेणापि महीक्षिता । (१६।१)
śakyaḥ kartum ayaṃ yajñaḥ sarveṇāpi mahīkṣitā |
नापराधो भवेत् कष्टो यद्य् अस्मिन् क्रतुसत्तमे ॥ (१६।२)
nāparādho bhavet kaṣṭo yady asmin kratusattame ||
छिद्रं हि मृगयन्ते ऽत्र विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः । (१७।१)
chidraṃ hi mṛgayante 'tra vidvāṃso brahmarākṣasāḥ |
विधिहीनस्य यज्ञस्य सद्यः कर्ता विनश्यति ॥ (१७।२)
vidhihīnasya yajñasya sadyaḥ kartā vinaśyati ||
तद् यथाविधि पूर्वं मे क्रतुर् एष समाप्यते । (१८।१)
tad yathāvidhi pūrvaṃ me kratur eṣa samāpyate |
तथाविधानं क्रियतां समर्थाः करणेष्व् इह ॥ (१८।२)
tathāvidhānaṃ kriyatāṃ samarthāḥ karaṇeṣv iha ||
तथेति च ततः सर्वे मन्त्रिणः प्रत्यपूजयन् । (१९।१)
tatheti ca tataḥ sarve mantriṇaḥ pratyapūjayan |
पार्थिवेन्द्रस्य तद् वाक्यं यथाज्ञप्तम् अकुर्वत ॥ (१९।२)
pārthivendrasya tad vākyaṃ yathājñaptam akurvata ||
ततो द्विजास् ते धर्मज्ञम् अस्तुवन् पार्थिवर्षभम् । (२०।१)
tato dvijās te dharmajñam astuvan pārthivarṣabham |
अनुज्ञातास् ततः सर्वे पुनर् जग्मुर् यथागतम् ॥ (२०।२)
anujñātās tataḥ sarve punar jagmur yathāgatam ||
गतानां तु द्विजातीनां मन्त्रिणस् तान् नराधिपः । (२१।१)
gatānāṃ tu dvijātīnāṃ mantriṇas tān narādhipaḥ |
विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महाद्युतिः ॥ (२१।२)
visarjayitvā svaṃ veśma praviveśa mahādyutiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.