Rām, 5, 45
Select a line for its word-by-word analysis.
सेनापतीन् पञ्च स तु प्रमापितान् हनूमता सानुचरान् सवाहनान् । (१।१)
senāpatīn pañca sa tu pramāpitān hanūmatā sānucarān savāhanān |
समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारम् अक्षं प्रसमैक्षताक्षतम् ॥ (१।२)
samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ kumāram akṣaṃ prasamaikṣatākṣatam ||
स तस्य दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः । (२।१)
sa tasya dṛṣṭyarpaṇasampracoditaḥ pratāpavān kāñcanacitrakārmukaḥ |
समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो द्विजातिमुख्यैर् हविषेव पावकः ॥ (२।२)
samutpapātātha sadasyudīrito dvijātimukhyair haviṣeva pāvakaḥ ||
ततो महद्बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम् । (३।१)
tato mahadbāladivākaraprabhaṃ prataptajāmbūnadajālasaṃtatam |
रथं समास्थाय ययौ स वीर्यवान् महाहरिं तं प्रति नैरृतर्षभः ॥ (३।२)
rathaṃ samāsthāya yayau sa vīryavān mahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ ||
ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम् । (४।१)
tatastapaḥsaṃgrahasaṃcayārjitaṃ prataptajāmbūnadajālaśobhitam |
पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम् ॥ (४।२)
patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam ||
सुरासुराधृष्यम् असंगचारिणं रविप्रभं व्योमचरं समाहितम् । (५।१)
surāsurādhṛṣyam asaṃgacāriṇaṃ raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam |
सतूणम् अष्टासिनिबद्धबन्धुरं यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम् ॥ (५।२)
satūṇam aṣṭāsinibaddhabandhuraṃ yathākramāveśitaśaktitomaram ||
विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा । (६।१)
virājamānaṃ pratipūrṇavastunā sahemadāmnā śaśisūryavarcasā |
दिवाकराभं रथम् आस्थितस्ततः स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ॥ (६।२)
divākarābhaṃ ratham āsthitastataḥ sa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ ||
स पूरयन् खं च महीं च साचलां तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः । (७।१)
sa pūrayan khaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ turaṃgamataṅgamahārathasvanaiḥ |
बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितं समर्थम् आसीनम् उपागमत् कपिम् ॥ (७।२)
balaiḥ sametaiḥ sa hi toraṇasthitaṃ samartham āsīnam upāgamat kapim ||
स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो युगान्तकालाग्निम् इव प्रजाक्षये । (८।१)
sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo yugāntakālāgnim iva prajākṣaye |
अवस्थितं विस्मितजातसंभ्रमः समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा ॥ (८।२)
avasthitaṃ vismitajātasaṃbhramaḥ samaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā ||
स तस्य वेगं च कपेर् महात्मनः पराक्रमं चारिषु पार्थिवात्मजः । (९।१)
sa tasya vegaṃ ca kaper mahātmanaḥ parākramaṃ cāriṣu pārthivātmajaḥ |
विचारयन् खं च बलं महाबलो हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते ॥ (९।२)
vicārayan khaṃ ca balaṃ mahābalo himakṣaye sūrya ivābhivardhate ||
स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं स्थिरः स्थितः संयति दुर्निवारणम् । (१०।१)
sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ sthiraḥ sthitaḥ saṃyati durnivāraṇam |
समाहितात्मा हनुमन्तम् आहवे प्रचोदयामास शरैस्त्रिभिः शितैः ॥ (१०।२)
samāhitātmā hanumantam āhave pracodayāmāsa śaraistribhiḥ śitaiḥ ||
ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम् । (११।१)
tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ jitaśramaṃ śatruparājayorjitam |
अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसः सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ॥ (११।२)
avaikṣatākṣaḥ samudīrṇamānasaḥ sabāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ ||
स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः समाससादाशुपराक्रमः कपिम् । (१२।१)
sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍalaḥ samāsasādāśuparākramaḥ kapim |
तयोर् बभूवाप्रतिमः समागमः सुरासुराणाम् अपि संभ्रमप्रदः ॥ (१२।२)
tayor babhūvāpratimaḥ samāgamaḥ surāsurāṇām api saṃbhramapradaḥ ||
ररास भूमिर् न तताप भानुमान् ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः । (१३।१)
rarāsa bhūmir na tatāpa bhānumān vavau na vāyuḥ pracacāla cācalaḥ |
कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं ननाद च द्यौर् उदधिश्च चुक्षुभे ॥ (१३।२)
kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ nanāda ca dyaur udadhiśca cukṣubhe ||
ततः स वीरः सुमुखान् पतत्रिणः सुवर्णपुङ्खान् सविषान् इवोरगान् । (१४।१)
tataḥ sa vīraḥ sumukhān patatriṇaḥ suvarṇapuṅkhān saviṣān ivoragān |
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच् छरान् अथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्यपातयत् ॥ (१४।२)
samādhisaṃyogavimokṣatattvavic charān atha trīn kapimūrdhnyapātayat ||
स तैः शरैर् मूर्ध्नि समं निपातितैः क्षरन्न् असृग्दिग्धविवृत्तलोचनः । (१५।१)
sa taiḥ śarair mūrdhni samaṃ nipātitaiḥ kṣarann asṛgdigdhavivṛttalocanaḥ |
नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान् व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः ॥ (१५।२)
navoditādityanibhaḥ śarāṃśumān vyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ ||
ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे । (१६।१)
tataḥ sa piṅgādhipamantrisattamaḥ samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe |
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः ॥ (१६।२)
udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ ||
स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः । (१७।१)
sa mandarāgrastha ivāṃśumālī vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ |
कुमारम् अक्षं सबलं सवाहनं ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ॥ (१७।२)
kumāram akṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ dadāha netrāgnimarīcibhistadā ||
ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः । (१८।१)
tataḥ sa bāṇāsanaśakrakārmukaḥ śarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ |
शरान्मुमोचाशु हरीश्वराचले बलाहको वृष्टिम् इवाचलोत्तमे ॥ (१८।२)
śarānmumocāśu harīśvarācale balāhako vṛṣṭim ivācalottame ||
ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम् । (१९।१)
tataḥ kapistaṃ raṇacaṇḍavikramaṃ vivṛddhatejobalavīryasāyakam |
कुमारम् अक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद् घनतुल्यविक्रमः ॥ (१९।२)
kumāram akṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge nanāda harṣād ghanatulyavikramaḥ ||
स बालभावाद् युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः । (२०।१)
sa bālabhāvād yudhi vīryadarpitaḥ pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ |
समाससादाप्रतिमं रणे कपिं गजो महाकूपम् इवावृतं तृणैः ॥ (२०।२)
samāsasādāpratimaṃ raṇe kapiṃ gajo mahākūpam ivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ ||
स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश् चकार नादं घननादनिःस्वनः । (२१।१)
sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiś cakāra nādaṃ ghananādaniḥsvanaḥ |
समुत्पपाताशु नभः स मारुतिर् भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः ॥ (२१।२)
samutpapātāśu nabhaḥ sa mārutir bhujoruvikṣepaṇaghoradarśanaḥ ||
समुत्पतन्तं समभिद्रवद् बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् । (२२।१)
samutpatantaṃ samabhidravad balī sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān |
रथी रथश्रेष्ठतमः किरञ् शरैः पयोधरः शैलम् इवाश्मवृष्टिभिः ॥ (२२।२)
rathī rathaśreṣṭhatamaḥ kirañ śaraiḥ payodharaḥ śailam ivāśmavṛṣṭibhiḥ ||
स ताञ् शरांस्तस्य विमोक्षयन् कपिश् चचार वीरः पथि वायुसेविते । (२३।१)
sa tāñ śarāṃstasya vimokṣayan kapiś cacāra vīraḥ pathi vāyusevite |
शरान्तरे मारुतवद् विनिष्पतन् मनोजवः संयति चण्डविक्रमः ॥ (२३।२)
śarāntare mārutavad viniṣpatan manojavaḥ saṃyati caṇḍavikramaḥ ||
तम् आत्तबाणासनम् आहवोन्मुखं खम् आस्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः । (२४।१)
tam āttabāṇāsanam āhavonmukhaṃ kham āstṛṇantaṃ vividhaiḥ śarottamaiḥ |
अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः ॥ (२४।२)
avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ ||
ततः शरैर् भिन्नभुजान्तरः कपिः कुमारवर्येण महात्मना नदन् । (२५।१)
tataḥ śarair bhinnabhujāntaraḥ kapiḥ kumāravaryeṇa mahātmanā nadan |
महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद् विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ॥ (२५।२)
mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavid vicintayāmāsa raṇe parākramam ||
अबालवद् बालदिवाकरप्रभः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः । (२६।१)
abālavad bāladivākaraprabhaḥ karotyayaṃ karma mahanmahābalaḥ |
न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः प्रमापणे मे मतिर् अत्र जायते ॥ (२६।२)
na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ pramāpaṇe me matir atra jāyate ||
अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः समाहितश्चातिसहश्च संयुगे । (२७।१)
ayaṃ mahātmā ca mahāṃśca vīryataḥ samāhitaścātisahaśca saṃyuge |
असंशयं कर्मगुणोदयाद् अयं सनागयक्षैर् मुनिभिश्च पूजितः ॥ (२७।२)
asaṃśayaṃ karmaguṇodayād ayaṃ sanāgayakṣair munibhiśca pūjitaḥ ||
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः । (२८।१)
parākramotsāhavivṛddhamānasaḥ samīkṣate māṃ pramukhāgataḥ sthitaḥ |
पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत् सुरासुराणाम् अपि शीघ्रकारिणः ॥ (२८।२)
parākramo hyasya manāṃsi kampayet surāsurāṇām api śīghrakāriṇaḥ ||
न खल्वयं नाभिभवेद् उपेक्षितः पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते । (२९।१)
na khalvayaṃ nābhibhaved upekṣitaḥ parākramo hyasya raṇe vivardhate |
प्रमापणं त्वेव ममास्य रोचते न वर्धमानो ऽग्निर् उपेक्षितुं क्षमः ॥ (२९।२)
pramāpaṇaṃ tveva mamāsya rocate na vardhamāno 'gnir upekṣituṃ kṣamaḥ ||
इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन् स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् । (३०।१)
iti pravegaṃ tu parasya tarkayan svakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān |
चकार वेगं तु महाबलस्तदा मतिं च चक्रे ऽस्य वधे महाकपिः ॥ (३०।२)
cakāra vegaṃ tu mahābalastadā matiṃ ca cakre 'sya vadhe mahākapiḥ ||
स तस्य तान् अष्टहयान्महाजवान् समाहितान् भारसहान् विवर्तने । (३१।१)
sa tasya tān aṣṭahayānmahājavān samāhitān bhārasahān vivartane |
जघान वीरः पथि वायुसेविते तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः ॥ (३१।२)
jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite talaprahāraiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ ||
ततस्तलेनाभिहतो महारथः स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः । (३२।१)
tatastalenābhihato mahārathaḥ sa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ |
स भग्ननीडः परिमुक्तकूबरः पपात भूमौ हतवाजिर् अम्बरात् ॥ (३२।२)
sa bhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ papāta bhūmau hatavājir ambarāt ||
स तं परित्यज्य महारथो रथं सकार्मुकः खड्गधरः खम् उत्पतत् । (३३।१)
sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ sakārmukaḥ khaḍgadharaḥ kham utpatat |
तपोऽभियोगाद् ऋषिर् उग्रवीर्यवान् विहाय देहं मरुताम् इवालयम् ॥ (३३।२)
tapo'bhiyogād ṛṣir ugravīryavān vihāya dehaṃ marutām ivālayam ||
ततः कपिस्तं विचरन्तम् अम्बरे पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते । (३४।१)
tataḥ kapistaṃ vicarantam ambare patatrirājānilasiddhasevite |
समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः क्रमेण जग्राह च पादयोर् दृढम् ॥ (३४।२)
sametya taṃ mārutavegavikramaḥ krameṇa jagrāha ca pādayor dṛḍham ||
स तं समाविध्य सहस्रशः कपिर् महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः । (३५।१)
sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapir mahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ |
मुमोच वेगात् पितृतुल्यविक्रमो महीतले संयति वानरोत्तमः ॥ (३५।२)
mumoca vegāt pitṛtulyavikramo mahītale saṃyati vānarottamaḥ ||
स भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः क्षरन्न् असृङ्निर्मथितास्थिलोचनः । (३६।१)
sa bhagnabāhūrukaṭīśirodharaḥ kṣarann asṛṅnirmathitāsthilocanaḥ |
स भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ॥ (३६।२)
sa bhinnasaṃdhiḥ pravikīrṇabandhano hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ ||
महाकपिर् भूमितले निपीड्य तं चकार रक्षोऽधिपतेर् महद् भयम् ॥ (३७।१)
mahākapir bhūmitale nipīḍya taṃ cakāra rakṣo'dhipater mahad bhayam ||
महर्षिभिश्चक्रचरैर् महाव्रतैः समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः । (३८।१)
maharṣibhiścakracarair mahāvrataiḥ sametya bhūtaiśca sayakṣapannagaiḥ |
सुरैश्च सेन्द्रैर् भृशजातविस्मयैर् हते कुमारे स कपिर् निरीक्षितः ॥ (३८।२)
suraiśca sendrair bhṛśajātavismayair hate kumāre sa kapir nirīkṣitaḥ ||
निहत्य तं वज्रिसुतोपमप्रभं कुमारम् अक्षं क्षतजोपमेक्षणम् । (३९।१)
nihatya taṃ vajrisutopamaprabhaṃ kumāram akṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam |
तद् एव वीरो ऽभिजगाम तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ (३९।२)
tad eva vīro 'bhijagāma toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.