Rām, 5, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः । (१।१)
praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṃgavaḥ |
स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः । (२।१)
sa muhūrtam iva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |
नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे ॥ (४।२)
nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṅgeva jaladāgame ||
राघवो ऽर्हति वैदेहीं तं चेयम् असितेक्षणा ॥ (५।२)
rāghavo 'rhati vaidehīṃ taṃ ceyam asitekṣaṇā ||
तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्ताम् इव श्रियम् । (६।१)
tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntām iva śriyam |
विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः । (८।१)
virādhaśca hataḥ saṃkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ |
खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः । (१०।१)
kharaśca nihataḥ saṃkhye triśirāśca nipātitaḥ |
ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् । (११।१)
aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam |
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवांल् लोकसत्कृतम् ॥ (११।२)
asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavāṃl lokasatkṛtam ||
अस्या हेतोर् विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता ॥ (१२।२)
asyā hetor viśālākṣyāḥ purī ceyaṃ nirīkṣitā ||
यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् । (१३।१)
yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet |
अस्याः कृते जगच्चापि युक्तम् इत्येव मे मतिः ॥ (१३।२)
asyāḥ kṛte jagaccāpi yuktam ityeva me matiḥ ||
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा । (१४।१)
rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā |
त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम् ॥ (१४।२)
trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyāt kalām ||
उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते । (१६।१)
utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate |
पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥ (१६।२)
padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāṃsubhiḥ ||
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः । (१७।१)
vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣvanivartinaḥ |
स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ (१७।२)
snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī ||
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः । (१८।१)
dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ |
सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात् कृता । (१९।१)
sarvān bhogān parityajya bhartṛsnehabalāt kṛtā |
अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ (१९।२)
acintayitvā duḥkhāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam ||
या परां भजते प्रीतिं वने ऽपि भवने यथा ॥ (२०।२)
yā parāṃ bhajate prītiṃ vane 'pi bhavane yathā ||
इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुम् इच्छति राघवः । (२२।१)
imāṃ tu śīlasampannāṃ draṣṭum icchati rāghavaḥ |
अस्या नूनं पुनर् लाभाद् राघवः प्रीतिम् एष्यति । (२३।१)
asyā nūnaṃ punar lābhād rāghavaḥ prītim eṣyati |
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ (२३।२)
rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm ||
नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान् पुष्पफलद्रुमान् । (२५।१)
naiṣā paśyati rākṣasyo nemān puṣpaphaladrumān |
भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणाद् अपि । (२६।१)
bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇād api |
दुष्करं कुरुते रामो हीनो यद् अनया प्रभुः । (२७।१)
duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yad anayā prabhuḥ |
सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ (२८।२)
sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ ||
क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभाक्षी या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् । (२९।१)
kṣitikṣamā puṣkarasaṃnibhākṣī yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām |
सा राक्षसीभिर् विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते संप्रति वृक्षमूले ॥ (२९।२)
sā rākṣasībhir vikṛtekṣaṇābhiḥ saṃrakṣyate saṃprati vṛkṣamūle ||
हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना । (३०।१)
himahatanalinīva naṣṭaśobhā vyasanaparamparayā nipīḍyamānā |
सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ (३०।२)
sahacararahiteva cakravākī janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā ||
अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः । (३१।१)
asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayantyaśokāḥ |
हिमव्यपायेन च मन्दरश्मिर् अभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ (३१।२)
himavyapāyena ca mandaraśmir abhyutthito naikasahasraraśmiḥ ||
इत्येवम् अर्थं कपिर् अन्ववेक्ष्य सीतेयम् इत्येव निविष्टबुद्धिः । (३२।१)
ityevam arthaṃ kapir anvavekṣya sīteyam ityeva niviṣṭabuddhiḥ |
संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणाम् ऋषभस्तरस्वी ॥ (३२।२)
saṃśritya tasminniṣasāda vṛkṣe balī harīṇām ṛṣabhastarasvī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.