रामायणRāmāyaṇa

Rām, 5, 14

338 of 606 · 64 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः । (१।१)

praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṃgavaḥ |

1.2१.२

गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरो ऽभवत् ॥ (१।२)

guṇābhirāmaṃ rāmaṃ ca punaścintāparo 'bhavat ||

2.1२.१

स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः । (२।१)

sa muhūrtam iva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |

2.2२.२

सीताम् आश्रित्य तेजस्वी हनुमान् विललाप ह ॥ (२।२)

sītām āśritya tejasvī hanumān vilalāpa ha ||

3.1३.१

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया । (३।१)

mānyā guruvinītasya lakṣmaṇasya gurupriyā |

3.2३.२

यदि सीतापि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ (३।२)

yadi sītāpi duḥkhārtā kālo hi duratikramaḥ ||

4.1४.१

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः । (४।१)

rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ |

4.2४.२

नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे ॥ (४।२)

nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṅgeva jaladāgame ||

5.1५.१

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम् । (५।१)

tulyaśīlavayovṛttāṃ tulyābhijanalakṣaṇām |

5.2५.२

राघवो ऽर्हति वैदेहीं तं चेयम् असितेक्षणा ॥ (५।२)

rāghavo 'rhati vaidehīṃ taṃ ceyam asitekṣaṇā ||

6.1६.१

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्ताम् इव श्रियम् । (६।१)

tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntām iva śriyam |

6.2६.२

जगाम मनसा रामं वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥ (६।२)

jagāma manasā rāmaṃ vacanaṃ cedam abravīt ||

7.1७.१

अस्या हेतोर् विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः । (७।१)

asyā hetor viśālākṣyā hato vālī mahābalaḥ |

7.2७.२

रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥ (७।२)

rāvaṇapratimo vīrye kabandhaśca nipātitaḥ ||

8.1८.१

विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः । (८।१)

virādhaśca hataḥ saṃkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ |

8.2८.२

वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥ (८।२)

vane rāmeṇa vikramya mahendreṇeva śambaraḥ ||

9.1९.१

चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । (९।१)

caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |

9.2९.२

निहतानि जनस्थाने शरैर् अग्निशिखोपमैः ॥ (९।२)

nihatāni janasthāne śarair agniśikhopamaiḥ ||

10.1१०.१

खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः । (१०।१)

kharaśca nihataḥ saṃkhye triśirāśca nipātitaḥ |

10.2१०.२

दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥ (१०।२)

dūṣaṇaśca mahātejā rāmeṇa viditātmanā ||

11.1११.१

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् । (११।१)

aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam |

11.2११.२

अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवांल् लोकसत्कृतम् ॥ (११।२)

asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavāṃl lokasatkṛtam ||

12.1१२.१

सागरश्च मया क्रान्तः श्रीमान्नदनदीपतिः । (१२।१)

sāgaraśca mayā krāntaḥ śrīmānnadanadīpatiḥ |

12.2१२.२

अस्या हेतोर् विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता ॥ (१२।२)

asyā hetor viśālākṣyāḥ purī ceyaṃ nirīkṣitā ||

13.1१३.१

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् । (१३।१)

yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet |

13.2१३.२

अस्याः कृते जगच्चापि युक्तम् इत्येव मे मतिः ॥ (१३।२)

asyāḥ kṛte jagaccāpi yuktam ityeva me matiḥ ||

14.1१४.१

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा । (१४।१)

rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā |

14.2१४.२

त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम् ॥ (१४।२)

trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyāt kalām ||

15.1१५.१

इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः । (१५।१)

iyaṃ sā dharmaśīlasya maithilasya mahātmanaḥ |

15.2१५.२

सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥ (१५।२)

sutā janakarājasya sītā bhartṛdṛḍhavratā ||

16.1१६.१

उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते । (१६।१)

utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate |

16.2१६.२

पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥ (१६।२)

padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāṃsubhiḥ ||

17.1१७.१

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः । (१७।१)

vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣvanivartinaḥ |

17.2१७.२

स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ (१७।२)

snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī ||

18.1१८.१

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः । (१८।१)

dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ |

18.2१८.२

इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशम् आगता ॥ (१८।२)

iyaṃ sā dayitā bhāryā rākṣasīvaśam āgatā ||

19.1१९.१

सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात् कृता । (१९।१)

sarvān bhogān parityajya bhartṛsnehabalāt kṛtā |

19.2१९.२

अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ (१९।२)

acintayitvā duḥkhāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam ||

20.1२०.१

संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता । (२०।१)

saṃtuṣṭā phalamūlena bhartṛśuśrūṣaṇe ratā |

20.2२०.२

या परां भजते प्रीतिं वने ऽपि भवने यथा ॥ (२०।२)

yā parāṃ bhajate prītiṃ vane 'pi bhavane yathā ||

21.1२१.१

सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी । (२१।१)

seyaṃ kanakavarṇāṅgī nityaṃ susmitabhāṣiṇī |

21.2२१.२

सहते यातनाम् एताम् अनर्थानाम् अभागिनी ॥ (२१।२)

sahate yātanām etām anarthānām abhāginī ||

22.1२२.१

इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुम् इच्छति राघवः । (२२।१)

imāṃ tu śīlasampannāṃ draṣṭum icchati rāghavaḥ |

22.2२२.२

रावणेन प्रमथितां प्रपाम् इव पिपासितः ॥ (२२।२)

rāvaṇena pramathitāṃ prapām iva pipāsitaḥ ||

23.1२३.१

अस्या नूनं पुनर् लाभाद् राघवः प्रीतिम् एष्यति । (२३।१)

asyā nūnaṃ punar lābhād rāghavaḥ prītim eṣyati |

23.2२३.२

राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ (२३।२)

rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm ||

24.1२४.१

कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च । (२४।१)

kāmabhogaiḥ parityaktā hīnā bandhujanena ca |

24.2२४.२

धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥ (२४।२)

dhārayatyātmano dehaṃ tatsamāgamakāṅkṣiṇī ||

25.1२५.१

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान् पुष्पफलद्रुमान् । (२५।१)

naiṣā paśyati rākṣasyo nemān puṣpaphaladrumān |

25.2२५.२

एकस्थहृदया नूनं रामम् एवानुपश्यति ॥ (२५।२)

ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmam evānupaśyati ||

26.1२६.१

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणाद् अपि । (२६।१)

bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇād api |

26.2२६.२

एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते ॥ (२६।२)

eṣā hi rahitā tena śobhanārhā na śobhate ||

27.1२७.१

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यद् अनया प्रभुः । (२७।१)

duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yad anayā prabhuḥ |

27.2२७.२

धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥ (२७।२)

dhārayatyātmano dehaṃ na duḥkhenāvasīdati ||

28.1२८.१

इमाम् असितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् । (२८।१)

imām asitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām |

28.2२८.२

सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ (२८।२)

sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ ||

29.1२९.१

क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभाक्षी या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् । (२९।१)

kṣitikṣamā puṣkarasaṃnibhākṣī yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām |

29.2२९.२

सा राक्षसीभिर् विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते संप्रति वृक्षमूले ॥ (२९।२)

sā rākṣasībhir vikṛtekṣaṇābhiḥ saṃrakṣyate saṃprati vṛkṣamūle ||

30.1३०.१

हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना । (३०।१)

himahatanalinīva naṣṭaśobhā vyasanaparamparayā nipīḍyamānā |

30.2३०.२

सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ (३०।२)

sahacararahiteva cakravākī janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā ||

31.1३१.१

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः । (३१।१)

asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayantyaśokāḥ |

31.2३१.२

हिमव्यपायेन च मन्दरश्मिर् अभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ (३१।२)

himavyapāyena ca mandaraśmir abhyutthito naikasahasraraśmiḥ ||

32.1३२.१

इत्येवम् अर्थं कपिर् अन्ववेक्ष्य सीतेयम् इत्येव निविष्टबुद्धिः । (३२।१)

ityevam arthaṃ kapir anvavekṣya sīteyam ityeva niviṣṭabuddhiḥ |

32.2३२.२

संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणाम् ऋषभस्तरस्वी ॥ (३२।२)

saṃśritya tasminniṣasāda vṛkṣe balī harīṇām ṛṣabhastarasvī ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 5, 14

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit