Rām, 2, 107
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो निक्षिप्य मातॄन् स अयोध्यायां दृढव्रतः । (१।१)
tato nikṣipya mātṝn sa ayodhyāyāṃ dṛḍhavrataḥ |
नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वान् आमन्त्रये ऽद्य वः । (२।१)
nandigrāmaṃ gamiṣyāmi sarvān āmantraye 'dya vaḥ |
तत्र दुःखम् इदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ॥ (२।२)
tatra duḥkham idaṃ sarvaṃ sahiṣye rāghavaṃ vinā ||
गतश् च हि दिवं राजा वनस्थश् च गुरुर् मम । (३।१)
gataś ca hi divaṃ rājā vanasthaś ca gurur mama |
रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥ (३।२)
rāmaṃ pratīkṣe rājyāya sa hi rājā mahāyaśāḥ ||
एतच् छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः । (४।१)
etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |
अब्रुवन् मन्त्रिणः सर्वे वसिष्ठश् च पुरोहितः ॥ (४।२)
abruvan mantriṇaḥ sarve vasiṣṭhaś ca purohitaḥ ||
वचनं भ्रातृवात्सल्याद् अनुरूपं तवैव तत् ॥ (५।२)
vacanaṃ bhrātṛvātsalyād anurūpaṃ tavaiva tat ||
नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे । (६।१)
nityaṃ te bandhulubdhasya tiṣṭhato bhrātṛsauhṛde |
आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान् ॥ (६।२)
āryamārgaṃ prapannasya nānumanyeta kaḥ pumān ||
मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् । (७।१)
mantriṇāṃ vacanaṃ śrutvā yathābhilaṣitaṃ priyam |
अब्रवीत् सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यताम् इति ॥ (७।२)
abravīt sārathiṃ vākyaṃ ratho me yujyatām iti ||
आरुरोह रथं श्रीमाञ् शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥ (८।२)
āruroha rathaṃ śrīmāñ śatrughnena samanvitaḥ ||
आरुह्य तु रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरताव् उभौ । (९।१)
āruhya tu rathaṃ śīghraṃ śatrughnabharatāv ubhau |
अग्रतो गुरवस् तत्र वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः । (१०।१)
agrato guravas tatra vasiṣṭhapramukhā dvijāḥ |
प्रययुः प्राङ्मुखाः सर्वे नन्दिग्रामो यतो ऽभवत् ॥ (१०।२)
prayayuḥ prāṅmukhāḥ sarve nandigrāmo yato 'bhavat ||
रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः । (१२।१)
rathasthaḥ sa tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्य् आधाय पादुके ॥ (१२।२)
nandigrāmaṃ yayau tūrṇaṃ śirasy ādhāya pāduke ||
ततस् तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः । (१३।१)
tatas tu bharataḥ kṣipraṃ nandigrāmaṃ praviśya saḥ |
अवतीर्य रथात् तूर्णं गुरून् इदम् उवाच ह ॥ (१३।२)
avatīrya rathāt tūrṇaṃ gurūn idam uvāca ha ||
एतद् राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं संन्यासवत् स्वयम् । (१४।१)
etad rājyaṃ mama bhrātrā dattaṃ saṃnyāsavat svayam |
क्षिप्रं संयोजयित्वा तु राघवस्य पुनः स्वयम् । (१५।१)
kṣipraṃ saṃyojayitvā tu rāghavasya punaḥ svayam |
चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ॥ (१५।२)
caraṇau tau tu rāmasya drakṣyāmi sahapādukau ||
निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् ॥ (१६।२)
nivedya gurave rājyaṃ bhajiṣye guruvṛttitām ||
राज्यं चेदम् अयोध्यां च धूतपापो भवामि च ॥ (१७।२)
rājyaṃ cedam ayodhyāṃ ca dhūtapāpo bhavāmi ca ||
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने । (१८।१)
abhiṣikte tu kākutsthe prahṛṣṭamudite jane |
प्रीतिर् मम यशश् चैव भवेद् राज्याच् चतुर्गुणम् ॥ (१८।२)
prītir mama yaśaś caiva bhaved rājyāc caturguṇam ||
नन्दिग्रामे ऽकरोद् राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिः सह ॥ (१९।२)
nandigrāme 'karod rājyaṃ duḥkhito mantribhiḥ saha ||
नन्दिग्रामे ऽवसद् वीरः ससैन्यो भरतस् तदा ॥ (२०।२)
nandigrāme 'vasad vīraḥ sasainyo bharatas tadā ||
रामागमनम् आकाङ्क्षन् भरतो भ्रातृवत्सलः । (२१।१)
rāmāgamanam ākāṅkṣan bharato bhrātṛvatsalaḥ |
भ्रातुर् वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस् तदा ॥ (२१।२)
bhrātur vacanakārī ca pratijñāpāragas tadā ||
पादुके त्व् अभिषिच्याथ नन्दिग्रामे ऽवसत् तदा । (२२।१)
pāduke tv abhiṣicyātha nandigrāme 'vasat tadā |
भरतः शासनं सर्वं पादुकाभ्यां न्यवेदयत् ॥ (२२।२)
bharataḥ śāsanaṃ sarvaṃ pādukābhyāṃ nyavedayat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.