Rām, 6, 75
Select a line for its word-by-word analysis.
विभीषणवचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः । (१।१)
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |
अब्रवीत् परुषं वाक्यं वेगेनाभ्युत्पपात ह ॥ (१।२)
abravīt paruṣaṃ vākyaṃ vegenābhyutpapāta ha ||
धनुर् भीमं परामृश्य शरांश्चामित्रनाशनान् ॥ (३।२)
dhanur bhīmaṃ parāmṛśya śarāṃścāmitranāśanān ||
तांश्च वानरशार्दूलान् पश्यध्वं मे पराक्रमम् ॥ (४।२)
tāṃśca vānaraśārdūlān paśyadhvaṃ me parākramam ||
अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम् । (५।१)
adya matkārmukotsṛṣṭaṃ śaravarṣaṃ durāsadam |
तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नाञ्शूलशक्त्यृष्टितोमरैः । (७।१)
tīkṣṇasāyakanirbhinnāñśūlaśaktyṛṣṭitomaraiḥ |
क्षिपतः शरवर्षाणि क्षिप्रहस्तस्य मे युधि । (८।१)
kṣipataḥ śaravarṣāṇi kṣiprahastasya me yudhi |
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं लक्ष्मणस्तदा । (९।१)
tacchrutvā rākṣasendrasya garjitaṃ lakṣmaṇastadā |
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (९।२)
abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ vākyam abravīt ||
उक्तश्च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया । (१०।१)
uktaśca durgamaḥ pāraḥ kāryāṇāṃ rākṣasa tvayā |
कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ (१०।२)
kāryāṇāṃ karmaṇā pāraṃ yo gacchati sa buddhimān ||
स त्वम् अर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केनचित् । (११।१)
sa tvam arthasya hīnārtho duravāpasya kenacit |
वचो व्याहृत्य जानीषे कृतार्थो ऽस्मीति दुर्मते ॥ (११।२)
vaco vyāhṛtya jānīṣe kṛtārtho 'smīti durmate ||
यथा बाणपथं प्राप्य स्थितो ऽहं तव राक्षस । (१३।१)
yathā bāṇapathaṃ prāpya sthito 'haṃ tava rākṣasa |
दर्शयस्वाद्य तत् तेजो वाचा त्वं किं विकत्थसे ॥ (१३।२)
darśayasvādya tat tejo vācā tvaṃ kiṃ vikatthase ||
ससर्ज निशितान् बाणान् इन्द्रजित् समितिंजयः ॥ (१४।२)
sasarja niśitān bāṇān indrajit samitiṃjayaḥ ||
सम्प्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः ॥ (१५।२)
samprāpya lakṣmaṇaṃ petuḥ śvasanta iva pannagāḥ ||
सौमित्रिम् इन्द्रजिद् युद्धे विव्याध शुभलक्षणम् ॥ (१६।२)
saumitrim indrajid yuddhe vivyādha śubhalakṣaṇam ||
स शरैर् अतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः । (१७।१)
sa śarair atividdhāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ |
शुशुभे लक्ष्मणः श्रीमान् विधूम इव पावकः ॥ (१७।२)
śuśubhe lakṣmaṇaḥ śrīmān vidhūma iva pāvakaḥ ||
इन्द्रजित् त्वात्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याधिगम्य च । (१८।१)
indrajit tvātmanaḥ karma prasamīkṣyādhigamya ca |
पत्रिणः शितधारास्ते शरा मत्कार्मुकच्युताः । (१९।१)
patriṇaḥ śitadhārāste śarā matkārmukacyutāḥ |
आदास्यन्ते ऽद्य सौमित्रे जीवितं जीवितान्तगाः ॥ (१९।२)
ādāsyante 'dya saumitre jīvitaṃ jīvitāntagāḥ ||
अद्य गोमायुसंघाश्च श्येनसंघाश्च लक्ष्मण । (२०।१)
adya gomāyusaṃghāśca śyenasaṃghāśca lakṣmaṇa |
गृध्राश्च निपतन्तु त्वां गतासुं निहतं मया ॥ (२०।२)
gṛdhrāśca nipatantu tvāṃ gatāsuṃ nihataṃ mayā ||
क्षत्रबन्धुः सदानार्यो रामः परमदुर्मतिः । (२१।१)
kṣatrabandhuḥ sadānāryo rāmaḥ paramadurmatiḥ |
भक्तं भ्रातरम् अद्यैव त्वां द्रक्ष्यति मया हतम् ॥ (२१।२)
bhaktaṃ bhrātaram adyaiva tvāṃ drakṣyati mayā hatam ||
हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वाम् अद्य निहतं मया ॥ (२२।२)
hṛtottamāṅgaṃ saumitre tvām adya nihataṃ mayā ||
इति ब्रुवाणं संरब्धं परुषं रावणात्मजम् । (२३।१)
iti bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ paruṣaṃ rāvaṇātmajam |
हेतुमद्वाक्यम् अत्यर्थं लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह ॥ (२३।२)
hetumadvākyam atyarthaṃ lakṣmaṇaḥ pratyuvāca ha ||
अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थम् इह राक्षस । (२४।१)
akṛtvā katthase karma kimartham iha rākṣasa |
कुरु तत् कर्म येनाहं श्रद्दध्यां तव कत्थनम् ॥ (२४।२)
kuru tat karma yenāhaṃ śraddadhyāṃ tava katthanam ||
अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किंचिद् अप्यनवक्षिपन् । (२५।१)
anuktvā paruṣaṃ vākyaṃ kiṃcid apyanavakṣipan |
अविकत्थन् वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषादन ॥ (२५।२)
avikatthan vadhiṣyāmi tvāṃ paśya puruṣādana ||
इत्युक्त्वा पञ्च नाराचान् आ कर्णापूरिताञ्शरान् । (२६।१)
ityuktvā pañca nārācān ā karṇāpūritāñśarān |
सुप्रयुक्तैस् त्रिभिर् बाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम् ॥ (२७।२)
suprayuktais tribhir bāṇaiḥ prativivyādha lakṣmaṇam ||
उभावपि सुविक्रान्तौ सर्वशस्त्रास्त्रकोविदौ ॥ (२९।२)
ubhāvapi suvikrāntau sarvaśastrāstrakovidau ||
बलवृत्राविव हि तौ युधि वै दुष्प्रधर्षणौ । (३१।१)
balavṛtrāviva hi tau yudhi vai duṣpradharṣaṇau |
बहून् अवसृजन्तौ हि मार्गणौघान् अवस्थितौ । (३२।१)
bahūn avasṛjantau hi mārgaṇaughān avasthitau |
नरराक्षससिंहौ तौ प्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ॥ (३२।२)
nararākṣasasiṃhau tau prahṛṣṭāvabhyayudhyatām ||
सुसम्प्रहृष्टौ नरराक्षसोत्तमौ जयैषिणौ मार्गणचापधारिणौ । (३३।१)
susamprahṛṣṭau nararākṣasottamau jayaiṣiṇau mārgaṇacāpadhāriṇau |
परस्परं तौ प्रववर्षतुर् भृशं शरौघवर्षेण बलाहकाविव ॥ (३३।२)
parasparaṃ tau pravavarṣatur bhṛśaṃ śaraughavarṣeṇa balāhakāviva ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.