Rām, 7, 19
Select a line for its word-by-word analysis.
नगराणि नरेन्द्राणां युद्धकाङ्क्षी दशाननः ॥ (१।२)
nagarāṇi narendrāṇāṃ yuddhakāṅkṣī daśānanaḥ ||
स समासाद्य राजेन्द्रान् महेन्द्रवरुणोपमान् । (२।१)
sa samāsādya rājendrān mahendravaruṇopamān |
अब्रवीद् राक्षसेन्द्रस्तु युद्धं मे दीयताम् इति ॥ (२।२)
abravīd rākṣasendrastu yuddhaṃ me dīyatām iti ||
निर्जिताः स्मेति वा ब्रूत एषो हि मम निश्चयः । (३।१)
nirjitāḥ smeti vā brūta eṣo hi mama niścayaḥ |
ततस्तु बहवः प्राज्ञाः पार्थिवा धर्मनिश्चयाः । (४।१)
tatastu bahavaḥ prājñāḥ pārthivā dharmaniścayāḥ |
निर्जिताः स्मेत्यभाषन्त ज्ञात्वा वरबलं रिपोः ॥ (४।२)
nirjitāḥ smetyabhāṣanta jñātvā varabalaṃ ripoḥ ||
दुष्यन्तः सुरथो गाधिर् गयो राजा पुरूरवाः । (५।१)
duṣyantaḥ suratho gādhir gayo rājā purūravāḥ |
एते सर्वे ऽब्रुवंस्तात निर्जिताः स्मेति पार्थिवाः ॥ (५।२)
ete sarve 'bruvaṃstāta nirjitāḥ smeti pārthivāḥ ||
प्राह राजानम् आसाद्य युद्धं मे सम्प्रदीयताम् । (७।१)
prāha rājānam āsādya yuddhaṃ me sampradīyatām |
निर्जितो ऽस्मीति वा ब्रूहि ममैतद् इह शासनम् ॥ (७।२)
nirjito 'smīti vā brūhi mamaitad iha śāsanam ||
अनरण्यः सुसंक्रुद्धो राक्षसेन्द्रम् अथाब्रवीत् । (८।१)
anaraṇyaḥ susaṃkruddho rākṣasendram athābravīt |
दीयते द्वन्द्वयुद्धं ते राक्षसाधिपते मया ॥ (८।२)
dīyate dvandvayuddhaṃ te rākṣasādhipate mayā ||
अथ पूर्वं श्रुतार्थेन सज्जितं सुमहद्धि यत् । (९।१)
atha pūrvaṃ śrutārthena sajjitaṃ sumahaddhi yat |
निष्क्रामत् तन्नरेन्द्रस्य बलं रक्षोवधोद्यतम् ॥ (९।२)
niṣkrāmat tannarendrasya balaṃ rakṣovadhodyatam ||
महीं संछाद्य निष्क्रान्तं सपदातिरथं क्षणात् ॥ (१०।२)
mahīṃ saṃchādya niṣkrāntaṃ sapadātirathaṃ kṣaṇāt ||
प्राणश्यत तदा राजन् हव्यं हुतम् इवानले ॥ (११।२)
prāṇaśyata tadā rājan havyaṃ hutam ivānale ||
सो ऽपश्यत नरेन्द्रस्तु नश्यमानं महद् बलम् । (१२।१)
so 'paśyata narendrastu naśyamānaṃ mahad balam |
ततः शक्रधनुःप्रख्यं धनुर् विस्फारयन् स्वयम् । (१३।१)
tataḥ śakradhanuḥprakhyaṃ dhanur visphārayan svayam |
आससाद नरेन्द्रास्तं रावणं क्रोधमूर्छितः ॥ (१३।२)
āsasāda narendrāstaṃ rāvaṇaṃ krodhamūrchitaḥ ||
तस्य बाणाः पतन्तस्ते चक्रिरे न क्षतं क्वचित् । (१५।१)
tasya bāṇāḥ patantaste cakrire na kṣataṃ kvacit |
वारिधारा इवाभ्रेभ्यः पतन्त्यो नगमूर्धनि ॥ (१५।२)
vāridhārā ivābhrebhyaḥ patantyo nagamūrdhani ||
स राजा पतितो भूमौ विह्वलाङ्गः प्रवेपितः । (१७।१)
sa rājā patito bhūmau vihvalāṅgaḥ pravepitaḥ |
तं प्रहस्याब्रवीद् रक्ष इक्ष्वाकुं पृथिवीपतिम् । (१८।१)
taṃ prahasyābravīd rakṣa ikṣvākuṃ pṛthivīpatim |
किम् इदानीं त्वया प्राप्तं फलं मां प्रति युध्यता ॥ (१८।२)
kim idānīṃ tvayā prāptaṃ phalaṃ māṃ prati yudhyatā ||
त्रैलोक्ये नास्ति यो द्वन्द्वं मम दद्यान्नराधिप । (१९।१)
trailokye nāsti yo dvandvaṃ mama dadyānnarādhipa |
शङ्के प्रमत्तो भोगेषु न शृणोषि बलं मम ॥ (१९।२)
śaṅke pramatto bhogeṣu na śṛṇoṣi balaṃ mama ||
तस्यैवं ब्रुवतो राजा मन्दासुर् वाक्यम् अब्रवीत् । (२०।१)
tasyaivaṃ bruvato rājā mandāsur vākyam abravīt |
किं शक्यम् इह कर्तुं वै यत् कालो दुरतिक्रमः ॥ (२०।२)
kiṃ śakyam iha kartuṃ vai yat kālo duratikramaḥ ||
न ह्यहं निर्जितो रक्षस्त्वया चात्मप्रशंसिना । (२१।१)
na hyahaṃ nirjito rakṣastvayā cātmapraśaṃsinā |
कालेनेह विपन्नो ऽहं हेतुभूतस्तु मे भवान् ॥ (२१।२)
kāleneha vipanno 'haṃ hetubhūtastu me bhavān ||
किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं प्राणपरिक्षये । (२२।१)
kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ prāṇaparikṣaye |
इक्ष्वाकुपरिभावित्वाद् वचो वक्ष्यामि राक्षस ॥ (२२।२)
ikṣvākuparibhāvitvād vaco vakṣyāmi rākṣasa ||
यदि गुप्ताः प्रजाः सम्यक् तथा सत्यं वचो ऽस्तु मे ॥ (२३।२)
yadi guptāḥ prajāḥ samyak tathā satyaṃ vaco 'stu me ||
उत्पत्स्यते कुले ह्यस्मिन्न् इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् । (२४।१)
utpatsyate kule hyasminn ikṣvākūṇāṃ mahātmanām |
राजा परमतेजस्वी यस्ते प्राणान् हरिष्यति ॥ (२४।२)
rājā paramatejasvī yaste prāṇān hariṣyati ||
तस्मिन्न् उदाहृते शापे पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ (२५।२)
tasminn udāhṛte śāpe puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā ||
ततः स राजा राजेन्द्र गतः स्थानं त्रिविष्टपम् । (२६।१)
tataḥ sa rājā rājendra gataḥ sthānaṃ triviṣṭapam |
स्वर्गते च नृपे राम राक्षसः स न्यवर्तत ॥ (२६।२)
svargate ca nṛpe rāma rākṣasaḥ sa nyavartata ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.