Rām, 2, 105
Select a line for its word-by-word analysis.
अग्रतः प्रययुः सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः ॥ (२।२)
agrataḥ prayayuḥ sarve mantriṇo mantrapūjitāḥ ||
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास् ते ययुस् तदा । (३।१)
mandākinīṃ nadīṃ ramyāṃ prāṅmukhās te yayus tadā |
प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश् चित्रकूटं महागिरिम् ॥ (३।२)
pradakṣiṇaṃ ca kurvāṇāś citrakūṭaṃ mahāgirim ||
प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस् तदा ॥ (४।२)
prayayau tasya pārśvena sasainyo bharatas tadā ||
स तम् आश्रमम् आगम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् । (६।१)
sa tam āśramam āgamya bharadvājasya buddhimān |
ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यम् अब्रवीत् । (७।१)
tato hṛṣṭo bharadvājo bharataṃ vākyam abravīt |
राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (९।२)
rāghavaḥ paramaprīto vasiṣṭhaṃ vākyam abravīt ||
पितुः प्रतिज्ञां ताम् एव पालयिष्यामि तत्त्वतः । (१०।१)
pituḥ pratijñāṃ tām eva pālayiṣyāmi tattvataḥ |
चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर् मम ॥ (१०।२)
caturdaśa hi varṣāṇi yā pratijñā pitur mama ||
एवम् उक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । (११।१)
evam ukto mahāprājño vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ॥ (११।२)
vākyajño vākyakuśalaṃ rāghavaṃ vacanaṃ mahat ||
एवम् उक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः । (१३।१)
evam ukto vasiṣṭhena rāghavaḥ prāṅmukhaḥ sthitaḥ |
अयोध्याम् एव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥ (१४।२)
ayodhyām eva gacchāmi gṛhītvā pāduke śubhe ||
एतच् छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः । (१५।१)
etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |
भरद्वाजः शुभतरं मुनिर् वाक्यम् उदाहरत् ॥ (१५।२)
bharadvājaḥ śubhataraṃ munir vākyam udāharat ||
नैतच् चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर । (१६।१)
naitac citraṃ naravyāghra śīlavṛttavatāṃ vara |
यद् आर्यं त्वयि तिष्ठेत् तु निम्ने वृष्टिम् इवोदकम् ॥ (१६।२)
yad āryaṃ tvayi tiṣṭhet tu nimne vṛṣṭim ivodakam ||
यस्य त्वम् ईदृशः पुत्रो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ॥ (१७।२)
yasya tvam īdṛśaḥ putro dharmātmā dharmavatsalaḥ ||
तम् ऋषिं तु महात्मानम् उक्तवाक्यं कृताञ्जलिः । (१८।१)
tam ṛṣiṃ tu mahātmānam uktavākyaṃ kṛtāñjaliḥ |
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः । (१९।१)
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bharadvājaṃ punaḥ punaḥ |
भरतस् तु ययौ श्रीमान् अयोध्यां सह मन्त्रिभिः ॥ (१९।२)
bharatas tu yayau śrīmān ayodhyāṃ saha mantribhiḥ ||
यानैश् च शकटैश् चैव हयैर् नागैश् च सा चमूः । (२०।१)
yānaiś ca śakaṭaiś caiva hayair nāgaiś ca sā camūḥ |
पुनर् निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ॥ (२०।२)
punar nivṛttā vistīrṇā bharatasyānuyāyinī ||
ततस् ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् । (२१।१)
tatas te yamunāṃ divyāṃ nadīṃ tīrtvormimālinīm |
ददृशुस् तां पुनः सर्वे गङ्गां शिवजलां नदीम् ॥ (२१।२)
dadṛśus tāṃ punaḥ sarve gaṅgāṃ śivajalāṃ nadīm ||
तां रम्यजलसम्पूर्णां संतीर्य सहबान्धवः । (२२।१)
tāṃ ramyajalasampūrṇāṃ saṃtīrya sahabāndhavaḥ |
भरतो दुःखसंतप्तः सारथिं चेदम् अब्रवीत् ॥ (२३।२)
bharato duḥkhasaṃtaptaḥ sārathiṃ cedam abravīt ||
सारथे पश्य विध्वस्ता अयोध्या न प्रकाशते । (२४।१)
sārathe paśya vidhvastā ayodhyā na prakāśate |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.