Rām, 7, 30
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रजापतिं पुरस्कृत्य गता लङ्कां सुरास्तदा ॥ (१।२)
prajāpatiṃ puraskṛtya gatā laṅkāṃ surāstadā ||
तं रावणं समासाद्य पुत्रभ्रातृभिर् आवृतम् । (२।१)
taṃ rāvaṇaṃ samāsādya putrabhrātṛbhir āvṛtam |
अब्रवीद् गगने तिष्ठन् सान्त्वपूर्वं प्रजापतिः ॥ (२।२)
abravīd gagane tiṣṭhan sāntvapūrvaṃ prajāpatiḥ ||
वत्स रावण तुष्टो ऽस्मि तव पुत्रस्य संयुगे । (३।१)
vatsa rāvaṇa tuṣṭo 'smi tava putrasya saṃyuge |
अहो ऽस्य विक्रमौदार्यं तव तुल्यो ऽधिको ऽपि वा ॥ (३।२)
aho 'sya vikramaudāryaṃ tava tulyo 'dhiko 'pi vā ||
जितं हि भवता सर्वं त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा । (४।१)
jitaṃ hi bhavatā sarvaṃ trailokyaṃ svena tejasā |
कृता प्रतिज्ञा सफला प्रीतो ऽस्मि स्वसुतेन वै ॥ (४।२)
kṛtā pratijñā saphalā prīto 'smi svasutena vai ||
इन्द्रजित् त्विति विख्यातो जगत्येष भविष्यति ॥ (५।२)
indrajit tviti vikhyāto jagatyeṣa bhaviṣyati ||
यम् आश्रित्य त्वया राजन् स्थापितास्त्रिदशा वशे ॥ (६।२)
yam āśritya tvayā rājan sthāpitāstridaśā vaśe ||
किं चास्य मोक्षणार्थाय प्रयच्छन्ति दिवौकसः ॥ (७।२)
kiṃ cāsya mokṣaṇārthāya prayacchanti divaukasaḥ ||
नास्ति सर्वामरत्वं हि केषांचित् प्राणिनां भुवि ॥ (९।२)
nāsti sarvāmaratvaṃ hi keṣāṃcit prāṇināṃ bhuvi ||
अथाब्रवीत् स तत्रस्थम् इन्द्रजित् पद्मसंभवम् । (१०।१)
athābravīt sa tatrastham indrajit padmasaṃbhavam |
श्रूयतां या भवेत् सिद्धिः शतक्रतुविमोक्षणे ॥ (१०।२)
śrūyatāṃ yā bhavet siddhiḥ śatakratuvimokṣaṇe ||
ममेष्टं नित्यशो देव हव्यैः सम्पूज्य पावकम् । (११।१)
mameṣṭaṃ nityaśo deva havyaiḥ sampūjya pāvakam |
संग्रामम् अवतर्तुं वै शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः ॥ (११।२)
saṃgrāmam avatartuṃ vai śatrunirjayakāṅkṣiṇaḥ ||
तस्मिंश्चेद् असमाप्ते तु जप्यहोमे विभावसोः । (१२।१)
tasmiṃśced asamāpte tu japyahome vibhāvasoḥ |
युध्येयं देव संग्रामे तदा मे स्याद् विनाशनम् ॥ (१२।२)
yudhyeyaṃ deva saṃgrāme tadā me syād vināśanam ||
विक्रमेण मया त्वेतद् अमरत्वं प्रवर्तितम् ॥ (१३।२)
vikrameṇa mayā tvetad amaratvaṃ pravartitam ||
एवम् अस्त्विति तं प्राह वाक्यं देवः प्रजापतिः । (१४।१)
evam astviti taṃ prāha vākyaṃ devaḥ prajāpatiḥ |
मुक्तश्चेन्द्रजिता शक्रो गताश्च त्रिदिवं सुराः ॥ (१४।२)
muktaścendrajitā śakro gatāśca tridivaṃ surāḥ ||
एतस्मिन्न् अन्तरे शक्रो दीनो भ्रष्टाम्बरस्रजः । (१५।१)
etasminn antare śakro dīno bhraṣṭāmbarasrajaḥ |
तं तु दृष्ट्वा तथाभूतं प्राह देवः प्रजापतिः । (१६।१)
taṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtaṃ prāha devaḥ prajāpatiḥ |
शतक्रतो किम् उत्कण्ठां करोषि स्मर दुष्कृतम् ॥ (१६।२)
śatakrato kim utkaṇṭhāṃ karoṣi smara duṣkṛtam ||
अमरेन्द्र मया बह्व्यः प्रजाः सृष्टाः पुरा प्रभो । (१७।१)
amarendra mayā bahvyaḥ prajāḥ sṛṣṭāḥ purā prabho |
तासां नास्ति विशेषो हि दर्शने लक्षणे ऽपि वा । (१८।१)
tāsāṃ nāsti viśeṣo hi darśane lakṣaṇe 'pi vā |
ततो ऽहम् एकाग्रमनास्ताः प्रजाः पर्यचिन्तयम् ॥ (१८।२)
tato 'ham ekāgramanāstāḥ prajāḥ paryacintayam ||
सो ऽहं तासां विशेषार्थं स्त्रियम् एकां विनिर्ममे । (१९।१)
so 'haṃ tāsāṃ viśeṣārthaṃ striyam ekāṃ vinirmame |
यद् यत् प्रजानां प्रत्यङ्गं विशिष्टं तत् तद् उद्धृतम् ॥ (१९।२)
yad yat prajānāṃ pratyaṅgaṃ viśiṣṭaṃ tat tad uddhṛtam ||
ततो मया रूपगुणैर् अहल्या स्त्री विनिर्मिता । (२०।१)
tato mayā rūpaguṇair ahalyā strī vinirmitā |
अहल्येत्येव च मया तस्या नाम प्रवर्तितम् ॥ (२०।२)
ahalyetyeva ca mayā tasyā nāma pravartitam ||
निर्मितायां तु देवेन्द्र तस्यां नार्यां सुरर्षभ । (२१।१)
nirmitāyāṃ tu devendra tasyāṃ nāryāṃ surarṣabha |
भविष्यतीति कस्यैषा मम चिन्ता ततो ऽभवत् ॥ (२१।२)
bhaviṣyatīti kasyaiṣā mama cintā tato 'bhavat ||
त्वं तु शक्र तदा नारीं जानीषे मनसा प्रभो । (२२।१)
tvaṃ tu śakra tadā nārīṃ jānīṣe manasā prabho |
न्यस्ता बहूनि वर्षाणि तेन निर्यातिता च सा ॥ (२३।२)
nyastā bahūni varṣāṇi tena niryātitā ca sā ||
ततस्तस्य परिज्ञाय मया स्थैर्यं महामुनेः । (२४।१)
tatastasya parijñāya mayā sthairyaṃ mahāmuneḥ |
ज्ञात्वा तपसि सिद्धिं च पत्न्यर्थं स्पर्शिता तदा ॥ (२४।२)
jñātvā tapasi siddhiṃ ca patnyarthaṃ sparśitā tadā ||
त्वं क्रुद्धस्त्विह कामात्मा गत्वा तस्याश्रमं मुनेः । (२६।१)
tvaṃ kruddhastviha kāmātmā gatvā tasyāśramaṃ muneḥ |
दृष्टवांश्च तदा तां स्त्रीं दीप्ताम् अग्निशिखाम् इव ॥ (२६।२)
dṛṣṭavāṃśca tadā tāṃ strīṃ dīptām agniśikhām iva ||
सा त्वया धर्षिता शक्र कामार्तेन समन्युना । (२७।१)
sā tvayā dharṣitā śakra kāmārtena samanyunā |
दृष्टस्त्वं च तदा तेन आश्रमे परमर्षिणा ॥ (२७।२)
dṛṣṭastvaṃ ca tadā tena āśrame paramarṣiṇā ||
यस्मान्मे धर्षिता पत्नी त्वया वासव निर्भयम् । (२९।१)
yasmānme dharṣitā patnī tvayā vāsava nirbhayam |
तस्मात् त्वं समरे राजञ्शत्रुहस्तं गमिष्यसि ॥ (२९।२)
tasmāt tvaṃ samare rājañśatruhastaṃ gamiṣyasi ||
अयं तु भावो दुर्बुद्धे यस्त्वयेह प्रवर्तितः । (३०।१)
ayaṃ tu bhāvo durbuddhe yastvayeha pravartitaḥ |
तत्राधर्मः सुबलवान् समुत्थास्यति यो महान् । (३१।१)
tatrādharmaḥ subalavān samutthāsyati yo mahān |
तत्रार्धं तस्य यः कर्ता त्वय्यर्धं निपतिष्यति ॥ (३१।२)
tatrārdhaṃ tasya yaḥ kartā tvayyardhaṃ nipatiṣyati ||
न च ते स्थावरं स्थानं भविष्यति पुरंदर । (३२।१)
na ca te sthāvaraṃ sthānaṃ bhaviṣyati puraṃdara |
यश्च यश्च सुरेन्द्रः स्याद् ध्रुवः स न भविष्यति । (३३।१)
yaśca yaśca surendraḥ syād dhruvaḥ sa na bhaviṣyati |
एष शापो मया मुक्त इत्यसौ त्वां तदाब्रवीत् ॥ (३३।२)
eṣa śāpo mayā mukta ityasau tvāṃ tadābravīt ||
तां तु भार्यां विनिर्भर्त्स्य सो ऽब्रवीत् सुमहातपाः । (३४।१)
tāṃ tu bhāryāṃ vinirbhartsya so 'bravīt sumahātapāḥ |
रूपयौवनसम्पन्ना यस्मात् त्वम् अनवस्थिता । (३५।१)
rūpayauvanasampannā yasmāt tvam anavasthitā |
तस्माद् रूपवती लोके न त्वम् एका भविष्यसि ॥ (३५।२)
tasmād rūpavatī loke na tvam ekā bhaviṣyasi ||
रूपं च तत् प्रजाः सर्वा गमिष्यन्ति सुदुर्लभम् । (३६।१)
rūpaṃ ca tat prajāḥ sarvā gamiṣyanti sudurlabham |
यत् तवेदं समाश्रित्य विभ्रमे ऽयम् उपस्थितः ॥ (३६।२)
yat tavedaṃ samāśritya vibhrame 'yam upasthitaḥ ||
तदा प्रभृति भूयिष्ठं प्रजा रूपसमन्विताः । (३७।१)
tadā prabhṛti bhūyiṣṭhaṃ prajā rūpasamanvitāḥ |
शापोत्सर्गाद्धि तस्येदं मुनेः सर्वम् उपागतम् ॥ (३७।२)
śāpotsargāddhi tasyedaṃ muneḥ sarvam upāgatam ||
तत् स्मर त्वं महाबाहो दुष्कृतं यत् त्वया कृतम् । (३८।१)
tat smara tvaṃ mahābāho duṣkṛtaṃ yat tvayā kṛtam |
येन त्वं ग्रहणं शत्रोर् गतो नान्येन वासव ॥ (३८।२)
yena tvaṃ grahaṇaṃ śatror gato nānyena vāsava ||
शीघ्रं यजस्व यज्ञं त्वं वैष्णवं सुसमाहितः । (३९।१)
śīghraṃ yajasva yajñaṃ tvaṃ vaiṣṇavaṃ susamāhitaḥ |
पावितस्तेन यज्ञेन यास्यसि त्रिदिवं ततः ॥ (३९।२)
pāvitastena yajñena yāsyasi tridivaṃ tataḥ ||
एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्तु यज्ञम् इष्ट्वा च वैष्णवम् । (४१।१)
etacchrutvā mahendrastu yajñam iṣṭvā ca vaiṣṇavam |
पुनस्त्रिदिवम् आक्रामद् अन्वशासच्च देवताः ॥ (४१।२)
punastridivam ākrāmad anvaśāsacca devatāḥ ||
एतद् इन्द्रजितो राम बलं यत् कीर्तितं मया । (४२।१)
etad indrajito rāma balaṃ yat kīrtitaṃ mayā |
निर्जितस्तेन देवेन्द्रः प्राणिनो ऽन्ये च किं पुनः ॥ (४२।२)
nirjitastena devendraḥ prāṇino 'nye ca kiṃ punaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.