Rām, 2, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
ते तु तां रजनीम् उष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः । (१।१)
te tu tāṃ rajanīm uṣya brāhmaṇā vedapāragāḥ |
अमात्या बलमुख्याश् च मुख्या ये निगमस्य च । (२।१)
amātyā balamukhyāś ca mukhyā ye nigamasya ca |
राघवस्याभिषेकार्थे प्रीयमाणास् तु संगताः ॥ (२।२)
rāghavasyābhiṣekārthe prīyamāṇās tu saṃgatāḥ ||
अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैर् उपकल्पितम् ॥ (३।२)
abhiṣekāya rāmasya dvijendrair upakalpitam ||
काञ्चना जलकुम्भाश् च भद्रपीठं स्वलंकृतम् । (४।१)
kāñcanā jalakumbhāś ca bhadrapīṭhaṃ svalaṃkṛtam |
रामश् च सम्यगास्तीर्णो भास्वता व्याघ्रचर्मणा ॥ (४।२)
rāmaś ca samyagāstīrṇo bhāsvatā vyāghracarmaṇā ||
याश् चान्याः सरितः पुण्या ह्रदाः कूपाः सरांसि च ॥ (५।२)
yāś cānyāḥ saritaḥ puṇyā hradāḥ kūpāḥ sarāṃsi ca ||
प्राग्वाहाश् चोर्ध्ववाहाश् च तिर्यग्वाहाः समाहिताः । (६।१)
prāgvāhāś cordhvavāhāś ca tiryagvāhāḥ samāhitāḥ |
ताभ्यश् चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश् च सर्वशः ॥ (६।२)
tābhyaś caivāhṛtaṃ toyaṃ samudrebhyaś ca sarvaśaḥ ||
क्षौद्रं दधिघृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः । (७।१)
kṣaudraṃ dadhighṛtaṃ lājā darbhāḥ sumanasaḥ payaḥ |
सलाजाः क्षीरिभिश् छन्ना घटाः काञ्चनराजताः । (७।२)
salājāḥ kṣīribhiś channā ghaṭāḥ kāñcanarājatāḥ |
चन्द्रांशुविकचप्रख्यं पाण्डुरं रत्नभूषितम् । (८।१)
candrāṃśuvikacaprakhyaṃ pāṇḍuraṃ ratnabhūṣitam |
सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनम् उत्तमम् ॥ (८।२)
sajjaṃ tiṣṭhati rāmasya vālavyajanam uttamam ||
सज्जं द्युतिकरं श्रीमद् अभिषेकपुरस्कृतम् ॥ (९।२)
sajjaṃ dyutikaraṃ śrīmad abhiṣekapuraskṛtam ||
पाण्डुरश् च वृषः सज्जः पाण्डुराश्वश् च सुस्थितः । (१०।१)
pāṇḍuraś ca vṛṣaḥ sajjaḥ pāṇḍurāśvaś ca susthitaḥ |
प्रस्रुतश् च गजः श्रीमान् औपवाह्यः प्रतीक्षते ॥ (१०।२)
prasrutaś ca gajaḥ śrīmān aupavāhyaḥ pratīkṣate ||
अष्टौ कन्याश् च मङ्गल्याः सर्वाभरणभूषिताः । (११।१)
aṣṭau kanyāś ca maṅgalyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
वादित्राणि च सर्वाणि बन्दिनश् च तथापरे ॥ (११।२)
vāditrāṇi ca sarvāṇi bandinaś ca tathāpare ||
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम् । (१२।१)
ikṣvākūṇāṃ yathā rājye saṃbhriyetābhiṣecanam |
अपश्यन्तो ऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत् ॥ (१३।२)
apaśyanto 'bruvan ko nu rājño naḥ prativedayet ||
यौवराज्याभिषेकश् च सज्जो रामस्य धीमतः ॥ (१४।२)
yauvarājyābhiṣekaś ca sajjo rāmasya dhīmataḥ ||
इति तेषु ब्रुवाणेषु सार्वभौमान् महीपतीन् । (१५।१)
iti teṣu bruvāṇeṣu sārvabhaumān mahīpatīn |
अब्रवीत् तान् इदं सर्वान् सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ (१५।२)
abravīt tān idaṃ sarvān sumantro rājasatkṛtaḥ ||
अयं पृच्छामि वचनात् सुखम् आयुष्मताम् अहम् । (१६।१)
ayaṃ pṛcchāmi vacanāt sukham āyuṣmatām aham |
राज्ञः संप्रतिबुद्धस्य यच् चागमनकारणम् ॥ (१६।२)
rājñaḥ saṃpratibuddhasya yac cāgamanakāraṇam ||
इत्य् उक्त्वान्तःपुरद्वारम् आजगाम पुराणवित् । (१७।१)
ity uktvāntaḥpuradvāram ājagāma purāṇavit |
आशिर्भिर् गुणयुक्ताभिर् अभितुष्टाव राघवम् ॥ (१७।२)
āśirbhir guṇayuktābhir abhituṣṭāva rāghavam ||
बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यम् अनन्तरम् ॥ (१८।२)
budhyasva nṛpaśārdūla kuru kāryam anantaram ||
ब्राह्मणा बलमुख्याश् च नैगमाश् चागता नृप । (१९।१)
brāhmaṇā balamukhyāś ca naigamāś cāgatā nṛpa |
दर्शनं प्रतिकाङ्क्षन्ते प्रतिबुध्यस्व राघव ॥ (१९।२)
darśanaṃ pratikāṅkṣante pratibudhyasva rāghava ||
स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् । (२०।१)
stuvantaṃ taṃ tadā sūtaṃ sumantraṃ mantrakovidam |
प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२०।२)
pratibudhya tato rājā idaṃ vacanam abravīt ||
न चैव संप्रसुप्तो ऽहम् आनयेद् आशु राघवम् । (२१।१)
na caiva saṃprasupto 'ham ānayed āśu rāghavam |
इति राजा दशरथः सूतं तत्रान्वशात् पुनः ॥ (२१।२)
iti rājā daśarathaḥ sūtaṃ tatrānvaśāt punaḥ ||
स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम् । (२२।१)
sa rājavacanaṃ śrutvā śirasā pratipūjya tam |
निर्जगाम नृपावासान् मन्यमानः प्रियं महत् ॥ (२२।२)
nirjagāma nṛpāvāsān manyamānaḥ priyaṃ mahat ||
स सूतस् तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः ॥ (२३।२)
sa sūtas tatra śuśrāva rāmādhikaraṇāḥ kathāḥ ||
रामवेश्म सुमन्त्रस् तु शक्रवेश्मसमप्रभम् ॥ (२४।२)
rāmaveśma sumantras tu śakraveśmasamaprabham ||
शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम् । (२६।१)
śāradābhraghanaprakhyaṃ dīptaṃ meruguhopamam |
दामभिर् वरमाल्यानां सुमहद्भिर् अलंकृतम् ॥ (२६।२)
dāmabhir varamālyānāṃ sumahadbhir alaṃkṛtam ||
स वाजियुक्तेन रथेन सारथिर् नराकुलं राजकुलं विलोकयन् । (२७।१)
sa vājiyuktena rathena sārathir narākulaṃ rājakulaṃ vilokayan |
ततः समासाद्य महाधनं महत् प्रहृष्टरोमा स बभूव सारथिः ॥ (२७।२)
tataḥ samāsādya mahādhanaṃ mahat prahṛṣṭaromā sa babhūva sārathiḥ ||
तद् अद्रिकूटाचलमेघसंनिभं महाविमानोत्तमवेश्मसंघवत् । (२८।१)
tad adrikūṭācalameghasaṃnibhaṃ mahāvimānottamaveśmasaṃghavat |
अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम् ॥ (२८।२)
avāryamāṇaḥ praviveśa sārathiḥ prabhūtaratnaṃ makaro yathārṇavam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.