Rām, 3, 35
Select a line for its word-by-word analysis.
तच् छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः । (१।१)
tac chrutvā rākṣasendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो मारीचो राक्षसेश्वरम् ॥ (१।२)
pratyuvāca mahāprājño mārīco rākṣaseśvaram ||
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ (२।२)
apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ ||
न नूनं बुध्यसे रामं महावीर्यं गुणोन्नतम् । (३।१)
na nūnaṃ budhyase rāmaṃ mahāvīryaṃ guṇonnatam |
अपि स्वस्ति भवेत् तात सर्वेषां भुवि रक्षसाम् । (४।१)
api svasti bhavet tāta sarveṣāṃ bhuvi rakṣasām |
अपि रामो न संक्रुद्धः कुर्याल् लोकम् अराक्षसम् ॥ (४।२)
api rāmo na saṃkruddhaḥ kuryāl lokam arākṣasam ||
अपि सीता निमित्तं च न भवेद् व्यसनं महत् ॥ (५।२)
api sītā nimittaṃ ca na bhaved vyasanaṃ mahat ||
अपि त्वाम् ईश्वरं प्राप्य कामवृत्तं निरङ्कुशम् । (६।१)
api tvām īśvaraṃ prāpya kāmavṛttaṃ niraṅkuśam |
न विनश्येत् पुरी लङ्का त्वया सह सराक्षसा ॥ (६।२)
na vinaśyet purī laṅkā tvayā saha sarākṣasā ||
त्वद्विधः कामवृत्तो हि दुःशीलः पापमन्त्रितः । (७।१)
tvadvidhaḥ kāmavṛtto hi duḥśīlaḥ pāpamantritaḥ |
आत्मानं स्वजनं राष्ट्रं स राजा हन्ति दुर्मतिः ॥ (७।२)
ātmānaṃ svajanaṃ rāṣṭraṃ sa rājā hanti durmatiḥ ||
न लुब्धो न च दुःशीलो न च क्षत्रियपांसनः ॥ (८।२)
na lubdho na ca duḥśīlo na ca kṣatriyapāṃsanaḥ ||
न च धर्मगुणैर् हीनः कौसल्यानन्दवर्धनः । (९।१)
na ca dharmaguṇair hīnaḥ kausalyānandavardhanaḥ |
न च तीक्ष्णो हि भूतानां सर्वेषां च हिते रतः ॥ (९।२)
na ca tīkṣṇo hi bhūtānāṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ ||
वञ्चितं पितरं दृष्ट्वा कैकेय्या सत्यवादिनम् । (१०।१)
vañcitaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā kaikeyyā satyavādinam |
करिष्यामीति धर्मात्मा ततः प्रव्रजितो वनम् ॥ (१०।२)
kariṣyāmīti dharmātmā tataḥ pravrajito vanam ||
कैकेय्याः प्रियकामार्थं पितुर् दशरथस्य च । (११।१)
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ pitur daśarathasya ca |
हित्वा राज्यं च भोगांश् च प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ (११।२)
hitvā rājyaṃ ca bhogāṃś ca praviṣṭo daṇḍakāvanam ||
न रामः कर्कशस् तात नाविद्वान् नाजितेन्द्रियः । (१२।१)
na rāmaḥ karkaśas tāta nāvidvān nājitendriyaḥ |
अनृतं न श्रुतं चैव नैव त्वं वक्तुम् अर्हसि ॥ (१२।२)
anṛtaṃ na śrutaṃ caiva naiva tvaṃ vaktum arhasi ||
रामो विग्रहवान् धर्मः साधुः सत्यपराक्रमः । (१३।१)
rāmo vigrahavān dharmaḥ sādhuḥ satyaparākramaḥ |
कथं त्वं तस्य वैदेहीं रक्षितां स्वेन तेजसा । (१४।१)
kathaṃ tvaṃ tasya vaidehīṃ rakṣitāṃ svena tejasā |
इच्छसि प्रसभं हर्तुं प्रभाम् इव विवस्वतः ॥ (१४।२)
icchasi prasabhaṃ hartuṃ prabhām iva vivasvataḥ ||
शरार्चिषम् अनाधृष्यं चापखड्गेन्धनं रणे । (१५।१)
śarārciṣam anādhṛṣyaṃ cāpakhaḍgendhanaṃ raṇe |
रामाग्निं सहसा दीप्तं न प्रवेष्टुं त्वम् अर्हसि ॥ (१५।२)
rāmāgniṃ sahasā dīptaṃ na praveṣṭuṃ tvam arhasi ||
धनुर्व्यादितदीप्तास्यं शरार्चिषम् अमर्षणम् । (१६।१)
dhanurvyāditadīptāsyaṃ śarārciṣam amarṣaṇam |
राज्यं सुखं च संत्यज्य जीवितं चेष्टम् आत्मनः । (१७।१)
rājyaṃ sukhaṃ ca saṃtyajya jīvitaṃ ceṣṭam ātmanaḥ |
न त्वं समर्थस् तां हर्तुं रामचापाश्रयां वने ॥ (१८।२)
na tvaṃ samarthas tāṃ hartuṃ rāmacāpāśrayāṃ vane ||
प्राणेभ्यो ऽपि प्रियतरा भार्या नित्यम् अनुव्रता । (१९।१)
prāṇebhyo 'pi priyatarā bhāryā nityam anuvratā |
दीप्तस्येव हुताशस्य शिखा सीता सुमध्यमा ॥ (१९।२)
dīptasyeva hutāśasya śikhā sītā sumadhyamā ||
किम् उद्यमं व्यर्थम् इमं कृत्वा ते राक्षसाधिप । (२०।१)
kim udyamaṃ vyartham imaṃ kṛtvā te rākṣasādhipa |
दृष्टश् चेत् त्वं रणे तेन तदन्तं तव जीवितम् । (२०।२)
dṛṣṭaś cet tvaṃ raṇe tena tadantaṃ tava jīvitam |
जीवितं च सुखं चैव राज्यं चैव सुदुर्लभम् ॥ (२०।३)
jīvitaṃ ca sukhaṃ caiva rājyaṃ caiva sudurlabham ||
स सर्वैः सचिवैः सार्धं विभीषणपुरस्कृतैः । (२१।१)
sa sarvaiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaiḥ |
मन्त्रयित्वा तु धर्मिष्ठैः कृत्वा निश्चयम् आत्मनः ॥ (२१।२)
mantrayitvā tu dharmiṣṭhaiḥ kṛtvā niścayam ātmanaḥ ||
दोषाणां च गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम् । (२२।१)
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca sampradhārya balābalam |
आत्मनश् च बलं ज्ञात्वा राघवस्य च तत्त्वतः । (२२।२)
ātmanaś ca balaṃ jñātvā rāghavasya ca tattvataḥ |
हितं हि तव निश्चित्य क्षमं त्वं कर्तुम् अर्हसि ॥ (२२।३)
hitaṃ hi tava niścitya kṣamaṃ tvaṃ kartum arhasi ||
अहं तु मन्ये तव न क्षमं रणे समागमं कोसलराजसूनुना । (२३।१)
ahaṃ tu manye tava na kṣamaṃ raṇe samāgamaṃ kosalarājasūnunā |
इदं हि भूयः शृणु वाक्यम् उत्तमं क्षमं च युक्तं च निशाचराधिप ॥ (२३।२)
idaṃ hi bhūyaḥ śṛṇu vākyam uttamaṃ kṣamaṃ ca yuktaṃ ca niśācarādhipa ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.