Rām, 4, 19
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर् नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ (१।२)
pratyukto hetumadvākyair nottaraṃ pratyapadyata ||
अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैर् आहतो भृशम् । (२।१)
aśmabhiḥ paribhinnāṅgaḥ pādapair āhato bhṛśam |
सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुः सुदारुणम् । (४।१)
sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartuḥ sudāruṇam |
निष्पपात भृशं त्रस्ता विविधाद् गिरिगह्वरात् ॥ (४।२)
niṣpapāta bhṛśaṃ trastā vividhād girigahvarāt ||
ते सकार्मुकम् आलोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः ॥ (५।२)
te sakārmukam ālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ ||
सा ददर्श ततस् त्रस्तान् हरीन् आपततो द्रुतम् । (६।१)
sā dadarśa tatas trastān harīn āpatato drutam |
यूथाद् इव परिभ्रष्टान् मृगान् निहतयूथपान् ॥ (६।२)
yūthād iva paribhraṣṭān mṛgān nihatayūthapān ||
राम वित्रासितान् सर्वान् अनुबद्धान् इवेषुभिः ॥ (७।२)
rāma vitrāsitān sarvān anubaddhān iveṣubhiḥ ||
तं विहाय सुवित्रस्ताः कस्माद् द्रवत दुर्गताः ॥ (८।२)
taṃ vihāya suvitrastāḥ kasmād dravata durgatāḥ ||
राज्यहेतोः स चेद् भ्राता भ्राता रौद्रेण पातितः । (९।१)
rājyahetoḥ sa ced bhrātā bhrātā raudreṇa pātitaḥ |
रामेण प्रसृतैर् दूरान् मार्गणैर् दूरपातिभिः ॥ (९।२)
rāmeṇa prasṛtair dūrān mārgaṇair dūrapātibhiḥ ||
कपिपत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः । (१०।१)
kapipatnyā vacaḥ śrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
प्राप्तकालम् अविश्लिष्टम् ऊचुर् वचनम् अङ्गनाम् ॥ (१०।२)
prāptakālam aviśliṣṭam ūcur vacanam aṅganām ||
जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रं रक्षस्व चाङ्गदम् । (११।१)
jīvaputre nivartasva putraṃ rakṣasva cāṅgadam |
क्षिप्तान् वृक्षान् समाविध्य विपुलाश् च शिलास् तथा । (१२।१)
kṣiptān vṛkṣān samāvidhya vipulāś ca śilās tathā |
वाली वज्रसमैर् बाणैर् वज्रेणेव निपातितः ॥ (१२।२)
vālī vajrasamair bāṇair vajreṇeva nipātitaḥ ||
अभिद्रुतम् इदं सर्वं विद्रुतं प्रसृतं बलम् । (१३।१)
abhidrutam idaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam |
रक्ष्यतां नगरं शूरैर् अङ्गदश् चाभिषिच्यताम् । (१४।१)
rakṣyatāṃ nagaraṃ śūrair aṅgadaś cābhiṣicyatām |
पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवंगमाः ॥ (१४।२)
padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṃgamāḥ ||
आविशन्ति हि दुर्गाणि क्षिप्रम् अद्यैव वानराः ॥ (१५।२)
āviśanti hi durgāṇi kṣipram adyaiva vānarāḥ ||
अभार्याः सहभार्याश् च सन्त्य् अत्र वनचारिणः । (१६।१)
abhāryāḥ sahabhāryāś ca santy atra vanacāriṇaḥ |
लुब्धेभ्यो विप्रयुक्तेभ्यः स्वेभ्यो नस् तुमुलं भयम् ॥ (१६।२)
lubdhebhyo viprayuktebhyaḥ svebhyo nas tumulaṃ bhayam ||
अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनम् अङ्गना । (१७।१)
alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanam aṅganā |
पुत्रेण मम किं कार्यं किं राज्येन किम् आत्मना । (१८।१)
putreṇa mama kiṃ kāryaṃ kiṃ rājyena kim ātmanā |
कपिसिंहे महाभागे तस्मिन् भर्तरि नश्यति ॥ (१८।२)
kapisiṃhe mahābhāge tasmin bhartari naśyati ||
शिरश् चोरश् च बाहुभ्यां दुःखेन समभिघ्नती ॥ (२०।२)
śiraś coraś ca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhighnatī ||
हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्व् अनिवर्तिनाम् ॥ (२१।२)
hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣv anivartinām ||
क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणाम् इव वासवम् । (२२।१)
kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇām iva vāsavam |
शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम् । (२३।१)
śakratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭvevoparataṃ ghanam |
नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम् । (२३।२)
nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam |
शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजं यथा हतम् ॥ (२३।३)
śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathā hatam ||
नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यम् उन्मथितं यथा ॥ (२४।२)
nāgahetoḥ suparṇena caityam unmathitaṃ yathā ||
अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुरूर्जितम् । (२५।१)
avaṣṭabhyāvatiṣṭhantaṃ dadarśa dhanurūrjitam |
रामं रामानुजं चैव भर्तुश् चैवानुजं शुभा ॥ (२५।२)
rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuś caivānujaṃ śubhā ||
तान् अतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे । (२६।१)
tān atītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe |
समीक्ष्य व्यथिता भूमौ संभ्रान्ता निपपात ह ॥ (२६।२)
samīkṣya vyathitā bhūmau saṃbhrāntā nipapāta ha ||
सुप्तेव पुनर् उत्थाय आर्यपुत्रेति क्रोशती । (२७।१)
supteva punar utthāya āryaputreti krośatī |
रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संदितं मृत्युदामभिः ॥ (२७।२)
ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃditaṃ mṛtyudāmabhiḥ ||
ताम् अवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीम् इव । (२८।१)
tām avekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīm iva |
विषादम् अगमत् कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदम् आगतम् ॥ (२८।२)
viṣādam agamat kaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadam āgatam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.