Rām, 1, 15
Select a line for its word-by-word analysis.
जानन्न् अपि सुरान् एवं श्लक्ष्णं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
jānann api surān evaṃ ślakṣṇaṃ vacanam abravīt ||
यम् अहं तं समास्थाय निहन्याम् ऋषिकण्टकम् ॥ (२।२)
yam ahaṃ taṃ samāsthāya nihanyām ṛṣikaṇṭakam ||
एवम् उक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर् विष्णुम् अव्ययम् । (३।१)
evam uktāḥ surāḥ sarve pratyūcur viṣṇum avyayam |
येन तुष्टो ऽभवद् ब्रह्मा लोककृल् लोकपूजितः ॥ (४।२)
yena tuṣṭo 'bhavad brahmā lokakṛl lokapūjitaḥ ||
संतुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः । (५।१)
saṃtuṣṭaḥ pradadau tasmai rākṣasāya varaṃ prabhuḥ |
नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥ (५।२)
nānāvidhebhyo bhūtebhyo bhayaṃ nānyatra mānuṣāt ||
तस्मात् तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परंतप ॥ (६।२)
tasmāt tasya vadho dṛṣṭo mānuṣebhyaḥ paraṃtapa ||
इत्य् एतद् वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुर् आत्मवान् । (७।१)
ity etad vacanaṃ śrutvā surāṇāṃ viṣṇur ātmavān |
स चाप्य् अपुत्रो नृपतिस् तस्मिन् काले महाद्युतिः । (८।१)
sa cāpy aputro nṛpatis tasmin kāle mahādyutiḥ |
अयजत् पुत्रियाम् इष्टिं पुत्रेप्सुर् अरिसूदनः ॥ (८।२)
ayajat putriyām iṣṭiṃ putrepsur arisūdanaḥ ||
प्रादुर्भूतं महद् भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥ (९।२)
prādurbhūtaṃ mahad bhūtaṃ mahāvīryaṃ mahābalam ||
कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् । (१०।१)
kṛṣṇaṃ raktāmbaradharaṃ raktāsyaṃ dundubhisvanam |
स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥ (१०।२)
snigdhaharyakṣatanujaśmaśrupravaramūrdhajam ||
शैलशृङ्गसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥ (११।२)
śailaśṛṅgasamutsedhaṃ dṛptaśārdūlavikramam ||
दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीम् इव प्रियाम् । (१३।१)
divyapāyasasampūrṇāṃ pātrīṃ patnīm iva priyām |
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीम् इव ॥ (१३।२)
pragṛhya vipulāṃ dorbhyāṃ svayaṃ māyāmayīm iva ||
समवेक्ष्याब्रवीद् वाक्यम् इदं दशरथं नृपम् । (१४।१)
samavekṣyābravīd vākyam idaṃ daśarathaṃ nṛpam |
प्राजापत्यं नरं विद्धि माम् इहाभ्यागतं नृप ॥ (१४।२)
prājāpatyaṃ naraṃ viddhi mām ihābhyāgataṃ nṛpa ||
ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः । (१५।१)
tataḥ paraṃ tadā rājā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
भगवन् स्वागतं ते ऽस्तु किम् अहं करवाणि ते ॥ (१५।२)
bhagavan svāgataṃ te 'stu kim ahaṃ karavāṇi te ||
अथो पुनर् इदं वाक्यं प्राजापत्यो नरो ऽब्रवीत् । (१६।१)
atho punar idaṃ vākyaṃ prājāpatyo naro 'bravīt |
राजन्न् अर्चयता देवान् अद्य प्राप्तम् इदं त्वया ॥ (१६।२)
rājann arcayatā devān adya prāptam idaṃ tvayā ||
प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यम् आरोग्यवर्धनम् ॥ (१७।२)
prajākaraṃ gṛhāṇa tvaṃ dhanyam ārogyavardhanam ||
भार्याणाम् अनुरूपाणाम् अश्नीतेति प्रयच्छ वै । (१८।१)
bhāryāṇām anurūpāṇām aśnīteti prayaccha vai |
तासु त्वं लप्स्यसे पुत्रान् यदर्थं यजसे नृप ॥ (१८।२)
tāsu tvaṃ lapsyase putrān yadarthaṃ yajase nṛpa ||
तथेति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रतिगृह्य ताम् । (१९।१)
tatheti nṛpatiḥ prītaḥ śirasā pratigṛhya tām |
पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥ (१९।२)
pātrīṃ devānnasampūrṇāṃ devadattāṃ hiraṇmayīm ||
अभिवाद्य च तद् भूतम् अद्भुतं प्रियदर्शनम् । (२०।१)
abhivādya ca tad bhūtam adbhutaṃ priyadarśanam |
बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तम् इवाधनः ॥ (२१।२)
babhūva paramaprītaḥ prāpya vittam ivādhanaḥ ||
ततस् तद् अद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् । (२२।१)
tatas tad adbhutaprakhyaṃ bhūtaṃ paramabhāsvaram |
संवर्तयित्वा तत् कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥ (२२।२)
saṃvartayitvā tat karma tatraivāntaradhīyata ||
हर्षरश्मिभिर् उद्योतं तस्यान्तःपुरम् आबभौ । (२३।१)
harṣaraśmibhir udyotaṃ tasyāntaḥpuram ābabhau |
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोऽंशुभिः ॥ (२३।२)
śāradasyābhirāmasya candrasyeva nabho'ṃśubhiḥ ||
सो ऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्याम् इदम् अब्रवीत् । (२४।१)
so 'ntaḥpuraṃ praviśyaiva kausalyām idam abravīt |
पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्व् इदम् आत्मनः ॥ (२४।२)
pāyasaṃ pratigṛhṇīṣva putrīyaṃ tv idam ātmanaḥ ||
अर्धाद् अर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ॥ (२५।२)
ardhād ardhaṃ dadau cāpi sumitrāyai narādhipaḥ ||
कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् । (२६।१)
kaikeyyai cāvaśiṣṭārdhaṃ dadau putrārthakāraṇāt |
एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥ (२७।२)
evaṃ tāsāṃ dadau rājā bhāryāṇāṃ pāyasaṃ pṛthak ||
तास् त्व् एतत् पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमाः स्त्रियः । (२८।१)
tās tv etat pāyasaṃ prāpya narendrasyottamāḥ striyaḥ |
सम्मानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः ॥ (२८।२)
sammānaṃ menire sarvāḥ praharṣoditacetasaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.