Rām, 5, 20
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम् ॥ (१।२)
pratyuvāca tataḥ sītāṃ vipriyaṃ priyadarśanām ||
यथा यथा सान्त्वयिता वश्यः स्त्रीणां तथा तथा । (२।१)
yathā yathā sāntvayitā vaśyaḥ strīṇāṃ tathā tathā |
संनियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः । (३।१)
saṃniyacchati me krodhaṃ tvayi kāmaḥ samutthitaḥ |
वामः कामो मनुष्याणां यस्मिन् किल निबध्यते । (४।१)
vāmaḥ kāmo manuṣyāṇāṃ yasmin kila nibadhyate |
जने तस्मिंस्त्वनुक्रोशः स्नेहश्च किल जायते ॥ (४।२)
jane tasmiṃstvanukrośaḥ snehaśca kila jāyate ||
वधार्हाम् अवमानार्हां मिथ्याप्रव्रजिते रताम् ॥ (५।२)
vadhārhām avamānārhāṃ mithyāpravrajite ratām ||
एवम् उक्त्वा तु वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः । (७।१)
evam uktvā tu vaidehīṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
क्रोधसंरम्भसंयुक्तः सीताम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥ (७।२)
krodhasaṃrambhasaṃyuktaḥ sītām uttaram abravīt ||
द्वौ मासौ रक्षितव्यौ मे यो ऽवधिस्ते मया कृतः । (८।१)
dvau māsau rakṣitavyau me yo 'vadhiste mayā kṛtaḥ |
द्वाभ्याम् ऊर्ध्वं तु मासाभ्यां भर्तारं माम् अनिच्छतीम् । (९।१)
dvābhyām ūrdhvaṃ tu māsābhyāṃ bhartāraṃ mām anicchatīm |
तां तर्ज्यमानां सम्प्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम् । (१०।१)
tāṃ tarjyamānāṃ samprekṣya rākṣasendreṇa jānakīm |
देवगन्धर्वकन्यास्ता विषेदुर् विपुलेक्षणाः ॥ (१०।२)
devagandharvakanyāstā viṣedur vipulekṣaṇāḥ ||
ओष्ठप्रकारैर् अपरा नेत्रवक्त्रैस्तथापराः । (११।१)
oṣṭhaprakārair aparā netravaktraistathāparāḥ |
सीताम् आश्वासयामासुस्तर्जितां तेन रक्षसा ॥ (११।२)
sītām āśvāsayāmāsustarjitāṃ tena rakṣasā ||
ताभिर् आश्वासिता सीता रावणं राक्षसाधिपम् । (१२।१)
tābhir āśvāsitā sītā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
उवाचात्महितं वाक्यं वृत्तशौण्डीर्यगर्वितम् ॥ (१२।२)
uvācātmahitaṃ vākyaṃ vṛttaśauṇḍīryagarvitam ||
नूनं न ते जनः कश्चिद् अस्ति निःश्रेयसे स्थितः । (१३।१)
nūnaṃ na te janaḥ kaścid asti niḥśreyase sthitaḥ |
निवारयति यो न त्वां कर्मणो ऽस्माद् विगर्हितात् ॥ (१३।२)
nivārayati yo na tvāṃ karmaṇo 'smād vigarhitāt ||
मां हि धर्मात्मनः पत्नीं शचीम् इव शचीपतेः । (१४।१)
māṃ hi dharmātmanaḥ patnīṃ śacīm iva śacīpateḥ |
त्वदन्यस्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयेन्मनसापि कः ॥ (१४।२)
tvadanyastriṣu lokeṣu prārthayenmanasāpi kaḥ ||
उक्तवान् असि यत् पापं क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे ॥ (१५।२)
uktavān asi yat pāpaṃ kva gatastasya mokṣyase ||
तथा द्विरदवद् रामस्त्वं नीच शशवत् स्मृतः ॥ (१६।२)
tathā dviradavad rāmastvaṃ nīca śaśavat smṛtaḥ ||
स त्वम् इक्ष्वाकुनाथं वै क्षिपन्न् इह न लज्जसे । (१७।१)
sa tvam ikṣvākunāthaṃ vai kṣipann iha na lajjase |
क्षितौ न पतिते कस्मान्माम् अनार्यनिरीक्षितः ॥ (१८।२)
kṣitau na patite kasmānmām anāryanirīkṣitaḥ ||
तस्य धर्मात्मनः पत्नीं स्नुषां दशरथस्य च । (१९।१)
tasya dharmātmanaḥ patnīṃ snuṣāṃ daśarathasya ca |
कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा पाप शीर्यते ॥ (१९।२)
kathaṃ vyāharato māṃ te na jihvā pāpa śīryate ||
न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भस्मार्हतेजसा ॥ (२०।२)
na tvāṃ kurmi daśagrīva bhasma bhasmārhatejasā ||
नापहर्तुम् अहं शक्या तस्य रामस्य धीमतः । (२१।१)
nāpahartum ahaṃ śakyā tasya rāmasya dhīmataḥ |
विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः ॥ (२१।२)
vidhistava vadhārthāya vihito nātra saṃśayaḥ ||
अपोह्य रामं कस्माद्धि दारचौर्यं त्वया कृतम् ॥ (२२।२)
apohya rāmaṃ kasmāddhi dāracauryaṃ tvayā kṛtam ||
सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान् दीप्तजिह्वोग्रलोचनः ॥ (२४।२)
siṃhasattvagatiḥ śrīmān dīptajihvogralocanaḥ ||
तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विभूषितः । (२७।१)
taruṇādityavarṇābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitaḥ |
रक्तपल्लवपुष्पाभ्याम् अशोकाभ्याम् इवाचलः ॥ (२७।२)
raktapallavapuṣpābhyām aśokābhyām ivācalaḥ ||
नाशयाम्यहम् अद्य त्वां सूर्यः संध्याम् इवौजसा ॥ (२९।२)
nāśayāmyaham adya tvāṃ sūryaḥ saṃdhyām ivaujasā ||
इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः । (३०।१)
ityuktvā maithilīṃ rājā rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
संदिदेश ततः सर्वा राक्षसीर् घोरदर्शनाः ॥ (३०।२)
saṃdideśa tataḥ sarvā rākṣasīr ghoradarśanāḥ ||
गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीम् अकर्णिकाम् ॥ (३१।२)
gokarṇīṃ hastikarṇīṃ ca lambakarṇīm akarṇikām ||
अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वाम् अजिह्विकाम् । (३३।२)
atimātrāsyanetrāṃ ca dīrghajihvām ajihvikām |
अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम् ॥ (३३।३)
anāsikāṃ siṃhamukhīṃ gomukhīṃ sūkarīmukhīm ||
तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य च ॥ (३४।२)
tathā kuruta rākṣasyaḥ sarvāḥ kṣipraṃ sametya ca ||
इति प्रतिसमादिश्य राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः । (३६।१)
iti pratisamādiśya rākṣasendraḥ punaḥ punaḥ |
उपगम्य ततः क्षिप्रं राक्षसी धान्यमालिनी । (३७।१)
upagamya tataḥ kṣipraṃ rākṣasī dhānyamālinī |
परिष्वज्य दशग्रीवम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (३७।२)
pariṣvajya daśagrīvam idaṃ vacanam abravīt ||
इच्छन्तीं कामयानस्य प्रीतिर् भवति शोभना ॥ (३८।३)
icchantīṃ kāmayānasya prītir bhavati śobhanā ||
एवम् उक्तस्तु राक्षस्या समुत्क्षिप्तस्ततो बली । (३९।१)
evam uktastu rākṣasyā samutkṣiptastato balī |
ज्वलद्भास्करवर्णाभं प्रविवेश निवेशनम् ॥ (३९।२)
jvaladbhāskaravarṇābhaṃ praviveśa niveśanam ||
देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च तास्ततः । (४०।१)
devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca tāstataḥ |
परिवार्य दशग्रीवं विविशुस्तद् गृहोत्तमम् ॥ (४०।२)
parivārya daśagrīvaṃ viviśustad gṛhottamam ||
स मैथिलीं धर्मपराम् अवस्थितां प्रवेपमानां परिभर्त्स्य रावणः । (४१।१)
sa maithilīṃ dharmaparām avasthitāṃ pravepamānāṃ paribhartsya rāvaṇaḥ |
विहाय सीतां मदनेन मोहितः स्वम् एव वेश्म प्रविवेश भास्वरम् ॥ (४१।२)
vihāya sītāṃ madanena mohitaḥ svam eva veśma praviveśa bhāsvaram ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.