Rām, 4, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रुनिषूदनः । (१।१)
vālī nāma mama bhrātā jyeṣṭhaḥ śatruniṣūdanaḥ |
पितर्य् उपरते ऽस्माकं ज्येष्ठो ऽयम् इति मन्त्रिभिः । (२।१)
pitary uparate 'smākaṃ jyeṣṭho 'yam iti mantribhiḥ |
अहं सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत् स्थितः ॥ (३।२)
ahaṃ sarveṣu kāleṣu praṇataḥ preṣyavat sthitaḥ ||
मायावी नाम तेजस्वी पूर्वजो दुन्दुभेः सुतः । (४।१)
māyāvī nāma tejasvī pūrvajo dundubheḥ sutaḥ |
तेन तस्य महद् वैरं स्त्रीकृतं विश्रुतं पुरा ॥ (४।२)
tena tasya mahad vairaṃ strīkṛtaṃ viśrutaṃ purā ||
स तु सुप्ते जने रात्रौ किष्किन्धाद् वारम् आगतः । (५।१)
sa tu supte jane rātrau kiṣkindhād vāram āgataḥ |
नर्दति स्म सुसंरब्धो वालिनं चाह्वयद् रणे ॥ (५।२)
nardati sma susaṃrabdho vālinaṃ cāhvayad raṇe ||
प्रसुप्तस् तु मम भ्राता नर्दितं भैरवस्वनम् । (६।१)
prasuptas tu mama bhrātā narditaṃ bhairavasvanam |
स तु वै निःसृतः क्रोधात् तं हन्तुम् असुरोत्तमम् । (७।१)
sa tu vai niḥsṛtaḥ krodhāt taṃ hantum asurottamam |
वार्यमाणस् ततः स्त्रीभिर् मया च प्रणतात्मना ॥ (७।२)
vāryamāṇas tataḥ strībhir mayā ca praṇatātmanā ||
ततो ऽहम् अपि सौहार्दान् निःसृतो वालिना सह ॥ (८।२)
tato 'ham api sauhārdān niḥsṛto vālinā saha ||
स तु मे भ्रातरं दृष्ट्वा मां च दूराद् अवस्थितम् । (९।१)
sa tu me bhrātaraṃ dṛṣṭvā māṃ ca dūrād avasthitam |
तस्मिन् द्रवति संत्रस्ते ह्य् आवां द्रुततरं गतौ । (१०।१)
tasmin dravati saṃtraste hy āvāṃ drutataraṃ gatau |
प्रकाशो ऽपि कृतो मार्गश् चन्द्रेणोद्गच्छता तदा ॥ (१०।२)
prakāśo 'pi kṛto mārgaś candreṇodgacchatā tadā ||
स तृणैर् आवृतं दुर्गं धरण्या विवरं महत् । (११।१)
sa tṛṇair āvṛtaṃ durgaṃ dharaṇyā vivaraṃ mahat |
प्रविवेशासुरो वेगाद् आवाम् आसाद्य विष्ठितौ ॥ (११।२)
praviveśāsuro vegād āvām āsādya viṣṭhitau ||
तं प्रविष्टं रिपुं दृष्ट्वा बिलं रोषवशं गतः । (१२।१)
taṃ praviṣṭaṃ ripuṃ dṛṣṭvā bilaṃ roṣavaśaṃ gataḥ |
माम् उवाच तदा वाली वचनं क्षुभितेन्द्रियः ॥ (१२।२)
mām uvāca tadā vālī vacanaṃ kṣubhitendriyaḥ ||
इह त्वं तिष्ठ सुग्रीव बिलद्वारि समाहितः । (१३।१)
iha tvaṃ tiṣṭha sugrīva biladvāri samāhitaḥ |
यावद् अत्र प्रविश्याहं निहन्मि समरे रिपुम् ॥ (१३।२)
yāvad atra praviśyāhaṃ nihanmi samare ripum ||
मया त्व् एतद् वचः श्रुत्वा याचितः स परंतप । (१४।१)
mayā tv etad vacaḥ śrutvā yācitaḥ sa paraṃtapa |
शापयित्वा च मां पद्भ्यां प्रविवेश बिलं तदा ॥ (१४।२)
śāpayitvā ca māṃ padbhyāṃ praviveśa bilaṃ tadā ||
तस्य प्रविष्टस्य बिलं साग्रः संवत्सरो गतः । (१५।१)
tasya praviṣṭasya bilaṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ |
स्थितस्य च मम द्वारि स कालो व्यत्यवर्तत ॥ (१५।२)
sthitasya ca mama dvāri sa kālo vyatyavartata ||
अहं तु नष्टं तं ज्ञात्वा स्नेहाद् आगतसम्भ्रमः । (१६।१)
ahaṃ tu naṣṭaṃ taṃ jñātvā snehād āgatasambhramaḥ |
भ्रातरं न हि पश्यामि पापशङ्कि च मे मनः ॥ (१६।२)
bhrātaraṃ na hi paśyāmi pāpaśaṅki ca me manaḥ ||
अथ दीर्घस्य कालस्य बिलात् तस्माद् विनिःसृतम् । (१७।१)
atha dīrghasya kālasya bilāt tasmād viniḥsṛtam |
सफेनं रुधिरं रक्तम् अहं दृष्ट्वा सुदुःखितः ॥ (१७।२)
saphenaṃ rudhiraṃ raktam ahaṃ dṛṣṭvā suduḥkhitaḥ ||
नर्दताम् असुराणां च ध्वनिर् मे श्रोत्रम् आगतः । (१८।१)
nardatām asurāṇāṃ ca dhvanir me śrotram āgataḥ |
निरस्तस्य च संग्रामे क्रोशतो निःस्वनो गुरोः ॥ (१८।२)
nirastasya ca saṃgrāme krośato niḥsvano guroḥ ||
अहं त्व् अवगतो बुद्ध्या चिह्नैस् तैर् भ्रातरं हतम् । (१९।१)
ahaṃ tv avagato buddhyā cihnais tair bhrātaraṃ hatam |
शोकार्तश् चोदकं कृत्वा किष्किन्धाम् आगतः सखे ॥ (१९।३)
śokārtaś codakaṃ kṛtvā kiṣkindhām āgataḥ sakhe ||
गूहमानस्य मे तत्त्वं यत्नतो मन्त्रिभिः श्रुतम् । (२०।१)
gūhamānasya me tattvaṃ yatnato mantribhiḥ śrutam |
ततो ऽहं तैः समागम्य समेतैर् अभिषेचितः ॥ (२०।२)
tato 'haṃ taiḥ samāgamya sametair abhiṣecitaḥ ||
राज्यं प्रशासतस् तस्य न्यायतो मम राघव । (२१।१)
rājyaṃ praśāsatas tasya nyāyato mama rāghava |
अभिषिक्तं तु मां दृष्ट्वा क्रोधात् संरक्तलोचनः । (२२।१)
abhiṣiktaṃ tu māṃ dṛṣṭvā krodhāt saṃraktalocanaḥ |
मदीयान् मन्त्रिणो बद्ध्वा परुषं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (२२।२)
madīyān mantriṇo baddhvā paruṣaṃ vākyam abravīt ||
निग्रहे ऽपि समर्थस्य तं पापं प्रति राघव । (२३।१)
nigrahe 'pi samarthasya taṃ pāpaṃ prati rāghava |
न प्रावर्तत मे बुद्धिर् भ्रातृगौरवयन्त्रिता ॥ (२३।२)
na prāvartata me buddhir bhrātṛgauravayantritā ||
मानयंस् तं महात्मानं यथावच् चाभ्यवादयम् । (२४।१)
mānayaṃs taṃ mahātmānaṃ yathāvac cābhyavādayam |
उक्ताश् च नाशिषस् तेन संतुष्टेनान्तरात्मना ॥ (२४।२)
uktāś ca nāśiṣas tena saṃtuṣṭenāntarātmanā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.