Rām, 3, 32
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः शूर्पणखां क्रुद्धां ब्रुवतीं परुषं वचः । (१।१)
tataḥ śūrpaṇakhāṃ kruddhāṃ bruvatīṃ paruṣaṃ vacaḥ |
अमात्यमध्ये संक्रुद्धः परिपप्रच्छ रावणः ॥ (१।२)
amātyamadhye saṃkruddhaḥ paripapraccha rāvaṇaḥ ||
कश् च रामः कथंवीर्यः किंरूपः किंपराक्रमः । (२।१)
kaś ca rāmaḥ kathaṃvīryaḥ kiṃrūpaḥ kiṃparākramaḥ |
किमर्थं दण्डकारण्यं प्रविष्टश् च सुदुश्चरम् ॥ (२।२)
kimarthaṃ daṇḍakāraṇyaṃ praviṣṭaś ca suduścaram ||
खरश् च निहतः संख्ये दूषणस् त्रिशिरास् तथा ॥ (३।२)
kharaś ca nihataḥ saṃkhye dūṣaṇas triśirās tathā ||
इत्य् उक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसी क्रोधमूर्छिता । (४।१)
ity uktā rākṣasendreṇa rākṣasī krodhamūrchitā |
दीर्घबाहुर् विशालाक्षश् चीरकृष्णाजिनाम्बरः । (५।१)
dīrghabāhur viśālākṣaś cīrakṛṣṇājināmbaraḥ |
दीप्तान् क्षिपति नाराचान् सर्पान् इव महाविषान् ॥ (६।२)
dīptān kṣipati nārācān sarpān iva mahāviṣān ||
नाददानं शरान् घोरान् न मुञ्चन्तं महाबलम् । (७।१)
nādadānaṃ śarān ghorān na muñcantaṃ mahābalam |
न कार्मुकं विकर्षन्तं रामं पश्यामि संयुगे ॥ (७।२)
na kārmukaṃ vikarṣantaṃ rāmaṃ paśyāmi saṃyuge ||
हन्यमानं तु तत् सैन्यं पश्यामि शरवृष्टिभिः । (८।१)
hanyamānaṃ tu tat sainyaṃ paśyāmi śaravṛṣṭibhiḥ |
इन्द्रेणेवोत्तमं सस्यम् आहतं त्व् अश्मवृष्टिभिः ॥ (८।२)
indreṇevottamaṃ sasyam āhataṃ tv aśmavṛṣṭibhiḥ ||
निहतानि शरैस् तीक्ष्णैस् तेनैकेन पदातिना ॥ (९।२)
nihatāni śarais tīkṣṇais tenaikena padātinā ||
ऋषीणाम् अभयं दत्तं कृतक्षेमाश् च दण्डकाः ॥ (१०।२)
ṛṣīṇām abhayaṃ dattaṃ kṛtakṣemāś ca daṇḍakāḥ ||
भ्राता चास्य महातेजा गुणतस् तुल्यविक्रमः । (१२।१)
bhrātā cāsya mahātejā guṇatas tulyavikramaḥ |
अनुरक्तश् च भक्तश् च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥ (१२।२)
anuraktaś ca bhaktaś ca lakṣmaṇo nāma vīryavān ||
अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान् बली । (१३।१)
amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimān balī |
रामस्य दक्षिणो बाहुर् नित्यं प्राणो बहिश्चरः ॥ (१३।२)
rāmasya dakṣiṇo bāhur nityaṃ prāṇo bahiścaraḥ ||
रामस्य तु विशालाक्षी धर्मपत्नी यशस्विनी । (१४।१)
rāmasya tu viśālākṣī dharmapatnī yaśasvinī |
नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी । (१५।१)
naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kiṃnarī |
यस्य सीता भवेद् भार्या यं च हृष्टा परिष्वजेत् । (१६।१)
yasya sītā bhaved bhāryā yaṃ ca hṛṣṭā pariṣvajet |
अतिजीवेत् स सर्वेषु लोकेष्व् अपि पुरंदरात् ॥ (१६।२)
atijīvet sa sarveṣu lokeṣv api puraṃdarāt ||
सा सुशीला वपुःश्लाघ्या रूपेणाप्रतिमा भुवि । (१७।१)
sā suśīlā vapuḥślāghyā rūpeṇāpratimā bhuvi |
तवानुरूपा भार्या सा त्वं च तस्यास् तथा पतिः ॥ (१७।२)
tavānurūpā bhāryā sā tvaṃ ca tasyās tathā patiḥ ||
तां तु विस्तीर्णजघनां पीनोत्तुङ्गपयोधराम् । (१८।१)
tāṃ tu vistīrṇajaghanāṃ pīnottuṅgapayodharām |
भार्यार्थे तु तवानेतुम् उद्यताहं वराननाम् ॥ (१८।२)
bhāryārthe tu tavānetum udyatāhaṃ varānanām ||
तां तु दृष्ट्वाद्य वैदेहीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । (१९।१)
tāṃ tu dṛṣṭvādya vaidehīṃ pūrṇacandranibhānanām |
मन्मथस्य शराणां च त्वं विधेयो भविष्यसि ॥ (१९।२)
manmathasya śarāṇāṃ ca tvaṃ vidheyo bhaviṣyasi ||
यदि तस्याम् अभिप्रायो भार्यार्थे तव जायते । (२०।१)
yadi tasyām abhiprāyo bhāryārthe tava jāyate |
शीघ्रम् उद्ध्रियतां पादो जयार्थम् इह दक्षिणः ॥ (२०।२)
śīghram uddhriyatāṃ pādo jayārtham iha dakṣiṇaḥ ||
कुरु प्रियं तथा तेषां रक्षसां राक्षसेश्वर । (२१।१)
kuru priyaṃ tathā teṣāṃ rakṣasāṃ rākṣaseśvara |
वधात् तस्य नृशंसस्य रामस्याश्रमवासिनः ॥ (२१।२)
vadhāt tasya nṛśaṃsasya rāmasyāśramavāsinaḥ ||
तं शरैर् निशितैर् हत्वा लक्ष्मणं च महारथम् । (२२।१)
taṃ śarair niśitair hatvā lakṣmaṇaṃ ca mahāratham |
हतनाथां सुखं सीतां यथावद् उपभोक्ष्यसे ॥ (२२।२)
hatanāthāṃ sukhaṃ sītāṃ yathāvad upabhokṣyase ||
रोचते यदि ते वाक्यं ममैतद् राक्षसेश्वर । (२३।१)
rocate yadi te vākyaṃ mamaitad rākṣaseśvara |
निशम्य रामेण शरैर् अजिह्मगैर् हताञ् जनस्थानगतान् निशाचरान् । (२४।१)
niśamya rāmeṇa śarair ajihmagair hatāñ janasthānagatān niśācarān |
खरं च बुद्ध्वा निहतं च दूषणं त्वम् अद्य कृत्यं प्रतिपत्तुम् अर्हसि ॥ (२४।२)
kharaṃ ca buddhvā nihataṃ ca dūṣaṇaṃ tvam adya kṛtyaṃ pratipattum arhasi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.