Rām, 6, 69
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुत्वा तं भीमनिर्ह्रादं शक्राशनिसमस्वनम् । (१।१)
śrutvā taṃ bhīmanirhrādaṃ śakrāśanisamasvanam |
वीक्षमाणा दिशः सर्वा दुद्रुवुर् वानरर्षभाः ॥ (१।२)
vīkṣamāṇā diśaḥ sarvā dudruvur vānararṣabhāḥ ||
विषण्णवदनान् दीनांस्त्रस्तान् विद्रवतः पृथक् ॥ (२।२)
viṣaṇṇavadanān dīnāṃstrastān vidravataḥ pṛthak ||
कस्माद् विषण्णवदना विद्रवध्वं प्लवंगमाः । (३।१)
kasmād viṣaṇṇavadanā vidravadhvaṃ plavaṃgamāḥ |
त्यक्तयुद्धसमुत्साहाः शूरत्वं क्व नु वो गतम् ॥ (३।२)
tyaktayuddhasamutsāhāḥ śūratvaṃ kva nu vo gatam ||
पृष्ठतो ऽनुव्रजध्वं माम् अग्रतो यान्तम् आहवे । (४।१)
pṛṣṭhato 'nuvrajadhvaṃ mām agrato yāntam āhave |
शूरैर् अभिजनोपेतैर् अयुक्तं हि निवर्तितुम् ॥ (४।२)
śūrair abhijanopetair ayuktaṃ hi nivartitum ||
एवम् उक्ताः सुसंक्रुद्धा वायुपुत्रेण धीमता । (५।१)
evam uktāḥ susaṃkruddhā vāyuputreṇa dhīmatā |
शैलशृङ्गान् द्रुमांश्चैव जगृहुर् हृष्टमानसाः ॥ (५।२)
śailaśṛṅgān drumāṃścaiva jagṛhur hṛṣṭamānasāḥ ||
स तैर् वानरमुख्यैस्तु हनूमान् सर्वतो वृतः । (७।१)
sa tair vānaramukhyaistu hanūmān sarvato vṛtaḥ |
ताम् आपतन्तीं दृष्ट्वैव रथः सारथिना तदा । (१०।१)
tām āpatantīṃ dṛṣṭvaiva rathaḥ sārathinā tadā |
तम् इन्द्रजितम् अप्राप्य रथस्थं सहसारथिम् । (११।१)
tam indrajitam aprāpya rathasthaṃ sahasārathim |
विवेश धरणीं भित्त्वा सा शिला व्यर्थम् उद्यता ॥ (११।२)
viveśa dharaṇīṃ bhittvā sā śilā vyartham udyatā ||
पतितायां शिलायां तु रक्षसां व्यथिता चमूः । (१२।१)
patitāyāṃ śilāyāṃ tu rakṣasāṃ vyathitā camūḥ |
ते द्रुमांश्च महाकाया गिरिशृङ्गाणि चोद्यताः । (१३।१)
te drumāṃśca mahākāyā giriśṛṅgāṇi codyatāḥ |
चिक्षिपुर् द्विषतां मध्ये वानरा भीमविक्रमाः ॥ (१३।२)
cikṣipur dviṣatāṃ madhye vānarā bhīmavikramāḥ ||
वानरैस्तैर् महावीर्यैर् घोररूपा निशाचराः । (१४।१)
vānaraistair mahāvīryair ghorarūpā niśācarāḥ |
वीर्याद् अभिहता वृक्षैर् व्यवेष्टन्त रणक्षितौ ॥ (१४।२)
vīryād abhihatā vṛkṣair vyaveṣṭanta raṇakṣitau ||
स्वसैन्यम् अभिवीक्ष्याथ वानरार्दितम् इन्द्रजित् । (१५।१)
svasainyam abhivīkṣyātha vānarārditam indrajit |
प्रगृहीतायुधः क्रुद्धः परान् अभिमुखो ययौ ॥ (१५।२)
pragṛhītāyudhaḥ kruddhaḥ parān abhimukho yayau ||
स शरौघान् अवसृजन् स्वसैन्येनाभिसंवृतः । (१६।१)
sa śaraughān avasṛjan svasainyenābhisaṃvṛtaḥ |
जघान कपिशार्दूलान् सुबहून् दृष्टविक्रमः ॥ (१६।२)
jaghāna kapiśārdūlān subahūn dṛṣṭavikramaḥ ||
शूलैर् अशनिभिः खड्गैः पट्टसैः कूटमुद्गरैः । (१७।१)
śūlair aśanibhiḥ khaḍgaiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ |
ते चाप्यनुचरांस्तस्य वानरा जघ्नुर् आहवे ॥ (१७।२)
te cāpyanucarāṃstasya vānarā jaghnur āhave ||
सस्कन्धविटपैः सालैः शिलाभिश्च महाबलैः । (१८।१)
saskandhaviṭapaiḥ sālaiḥ śilābhiśca mahābalaiḥ |
हनूमान् कदनं चक्रे रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥ (१८।२)
hanūmān kadanaṃ cakre rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām ||
स निवार्य परानीकम् अब्रवीत् तान् वनौकसः । (१९।१)
sa nivārya parānīkam abravīt tān vanaukasaḥ |
हनूमान् संनिवर्तध्वं न नः साध्यम् इदं बलम् ॥ (१९।२)
hanūmān saṃnivartadhvaṃ na naḥ sādhyam idaṃ balam ||
त्यक्त्वा प्राणान् विचेष्टन्तो रामप्रियचिकीर्षवः । (२०।१)
tyaktvā prāṇān viceṣṭanto rāmapriyacikīrṣavaḥ |
यन्निमित्तं हि युध्यामो हता सा जनकात्मजा ॥ (२०।२)
yannimittaṃ hi yudhyāmo hatā sā janakātmajā ||
इमम् अर्थं हि विज्ञाप्य रामं सुग्रीवम् एव च । (२१।१)
imam arthaṃ hi vijñāpya rāmaṃ sugrīvam eva ca |
तौ यत् प्रतिविधास्येते तत् करिष्यामहे वयम् ॥ (२१।२)
tau yat pratividhāsyete tat kariṣyāmahe vayam ||
इत्युक्त्वा वानरश्रेष्ठो वारयन् सर्ववानरान् । (२२।१)
ityuktvā vānaraśreṣṭho vārayan sarvavānarān |
शनैः शनैर् असंत्रस्तः सबलः स न्यवर्तत ॥ (२२।२)
śanaiḥ śanair asaṃtrastaḥ sabalaḥ sa nyavartata ||
स तु प्रेक्ष्य हनूमन्तं व्रजन्तं यत्र राघवः । (२३।१)
sa tu prekṣya hanūmantaṃ vrajantaṃ yatra rāghavaḥ |
निकुम्भिलाम् अधिष्ठाय पावकं जुहुवे इन्द्रजित् ॥ (२३।२)
nikumbhilām adhiṣṭhāya pāvakaṃ juhuve indrajit ||
यज्ञभूम्यां तु विधिवत् पावकस्तेन रक्षसा । (२४।१)
yajñabhūmyāṃ tu vidhivat pāvakastena rakṣasā |
संध्यागत इवादित्यः स तीव्राग्निः समुत्थितः ॥ (२५।२)
saṃdhyāgata ivādityaḥ sa tīvrāgniḥ samutthitaḥ ||
अथेन्द्रजिद् राक्षसभूतये तु जुहाव हव्यं विधिना विधानवत् । (२६।१)
athendrajid rākṣasabhūtaye tu juhāva havyaṃ vidhinā vidhānavat |
दृष्ट्वा व्यतिष्ठन्त च राक्षसास्ते महासमूहेषु नयानयज्ञाः ॥ (२६।२)
dṛṣṭvā vyatiṣṭhanta ca rākṣasāste mahāsamūheṣu nayānayajñāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.