Rām, 2, 109
Select a line for its word-by-word analysis.
सा च मे स्मृतिर् अन्वेति तान् नित्यम् अनुशोचतः ॥ (२।२)
sā ca me smṛtir anveti tān nityam anuśocataḥ ||
तस्माद् अन्यत्र गच्छाम इति संचिन्त्य राघवः । (४।१)
tasmād anyatra gacchāma iti saṃcintya rāghavaḥ |
प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च संगतः ॥ (४।२)
prātiṣṭhata sa vaidehyā lakṣmaṇena ca saṃgataḥ ||
सो ऽत्रेर् आश्रमम् आसाद्य तं ववन्दे महायशाः । (५।१)
so 'trer āśramam āsādya taṃ vavande mahāyaśāḥ |
तं चापि भगवान् अत्रिः पुत्रवत् प्रत्यपद्यत ॥ (५।२)
taṃ cāpi bhagavān atriḥ putravat pratyapadyata ||
स्वयम् आतिथ्यम् आदिश्य सर्वम् अस्य सुसत्कृतम् । (६।१)
svayam ātithyam ādiśya sarvam asya susatkṛtam |
सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वयत् ॥ (६।२)
saumitriṃ ca mahābhāgāṃ sītāṃ ca samasāntvayat ||
पत्नीं च समनुप्राप्तां वृद्धाम् आमन्त्र्य सत्कृताम् । (७।१)
patnīṃ ca samanuprāptāṃ vṛddhām āmantrya satkṛtām |
प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीम् अब्रवीद् ऋषिसत्तमः ॥ (८।२)
pratigṛhṇīṣva vaidehīm abravīd ṛṣisattamaḥ ||
दश वर्षाण्य् अनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम् ॥ (९।२)
daśa varṣāṇy anāvṛṣṭyā dagdhe loke nirantaram ||
उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश् चाप्य् अलंकृता ॥ (१०।२)
ugreṇa tapasā yuktā niyamaiś cāpy alaṃkṛtā ||
अनसूयाव्रतैस् तात प्रत्यूहाश् च निबर्हिताः ॥ (११।२)
anasūyāvratais tāta pratyūhāś ca nibarhitāḥ ||
दशरात्रं कृत्वा रात्रिः सेयं मातेव ते ऽनघ ॥ (१२।२)
daśarātraṃ kṛtvā rātriḥ seyaṃ māteva te 'nagha ||
ताम् इमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां यशस्विनीम् । (१३।१)
tām imāṃ sarvabhūtānāṃ namaskāryāṃ yaśasvinīm |
अभिगच्छतु वैदेही वृद्धाम् अक्रोधनां सदा ॥ (१३।२)
abhigacchatu vaidehī vṛddhām akrodhanāṃ sadā ||
एवं ब्रुवाणं तम् ऋषिं तथेत्य् उक्त्वा स राघवः । (१४।१)
evaṃ bruvāṇaṃ tam ṛṣiṃ tathety uktvā sa rāghavaḥ |
सीताम् उवाच धर्मज्ञाम् इदं वचनम् उत्तमम् ॥ (१४।२)
sītām uvāca dharmajñām idaṃ vacanam uttamam ||
राजपुत्रि श्रुतं त्व् एतन् मुनेर् अस्य समीरितम् । (१५।१)
rājaputri śrutaṃ tv etan muner asya samīritam |
श्रेयोऽर्थम् आत्मनः शीघ्रम् अभिगच्छ तपस्विनीम् ॥ (१५।२)
śreyo'rtham ātmanaḥ śīghram abhigaccha tapasvinīm ||
तां शीघ्रम् अभिगच्छ त्वम् अभिगम्यां तपस्विनीम् ॥ (१६।२)
tāṃ śīghram abhigaccha tvam abhigamyāṃ tapasvinīm ||
सीता त्व् एतद् वचः श्रुत्वा राघवस्य हितैषिणी । (१७।१)
sītā tv etad vacaḥ śrutvā rāghavasya hitaiṣiṇī |
ताम् अत्रिपत्नीं धर्मज्ञाम् अभिचक्राम मैथिली ॥ (१७।२)
tām atripatnīṃ dharmajñām abhicakrāma maithilī ||
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम् । (१८।१)
śithilāṃ valitāṃ vṛddhāṃ jarāpāṇḍuramūrdhajām |
तां तु सीता महाभागाम् अनसूयां पतिव्रताम् । (१९।१)
tāṃ tu sītā mahābhāgām anasūyāṃ pativratām |
अभ्यवादयद् अव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत् ॥ (१९।२)
abhyavādayad avyagrā svaṃ nāma samudāharat ||
अभिवाद्य च वैदेही तापसीं ताम् अनिन्दिताम् । (२०।१)
abhivādya ca vaidehī tāpasīṃ tām aninditām |
बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छद् अनामयम् ॥ (२०।२)
baddhāñjalipuṭā hṛṣṭā paryapṛcchad anāmayam ||
ततः सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम् । (२१।१)
tataḥ sītāṃ mahābhāgāṃ dṛṣṭvā tāṃ dharmacāriṇīm |
सान्त्वयन्त्य् अब्रवीद् धृष्टा दिष्ट्या धर्मम् अवेक्षसे ॥ (२१।२)
sāntvayanty abravīd dhṛṣṭā diṣṭyā dharmam avekṣase ||
त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानम् ऋद्धिं च मानिनि । (२२।१)
tyaktvā jñātijanaṃ sīte mānam ṛddhiṃ ca mānini |
अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वम् अनुगच्छसि ॥ (२२।२)
avaruddhaṃ vane rāmaṃ diṣṭyā tvam anugacchasi ||
यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ (२३।२)
yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ ||
दुःशीलः कामवृत्तो वा धनैर् वा परिवर्जितः । (२४।१)
duḥśīlaḥ kāmavṛtto vā dhanair vā parivarjitaḥ |
स्त्रीणाम् आर्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः ॥ (२४।२)
strīṇām āryasvabhāvānāṃ paramaṃ daivataṃ patiḥ ||
नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्य् अहम् । (२५।१)
nāto viśiṣṭaṃ paśyāmi bāndhavaṃ vimṛśanty aham |
सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपः कृतम् इवाव्ययम् ॥ (२५।२)
sarvatra yogyaṃ vaidehi tapaḥ kṛtam ivāvyayam ||
न त्व् एवम् अवगच्छन्ति गुणदोषम् असत्स्त्रियः । (२६।१)
na tv evam avagacchanti guṇadoṣam asatstriyaḥ |
कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश् चरन्ति याः ॥ (२६।२)
kāmavaktavyahṛdayā bhartṛnāthāś caranti yāḥ ||
प्राप्नुवन्त्य् अयशश् चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि । (२७।१)
prāpnuvanty ayaśaś caiva dharmabhraṃśaṃ ca maithili |
अकार्यवशम् आपन्नाः स्त्रियो याः खलु तद्विधाः ॥ (२७।२)
akāryavaśam āpannāḥ striyo yāḥ khalu tadvidhāḥ ||
त्वद्विधास् तु गुणैर् युक्ता दृष्टलोकपरावराः । (२८।१)
tvadvidhās tu guṇair yuktā dṛṣṭalokaparāvarāḥ |
स्त्रियः स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा पुण्यकृतस् तथा ॥ (२८।२)
striyaḥ svarge cariṣyanti yathā puṇyakṛtas tathā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.