Rām, 6, 46
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम् । (१।१)
tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam |
गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैर् अभिसंवृतम् ॥ (१।२)
garjantaṃ sumahākāyaṃ rākṣasair abhisaṃvṛtam ||
गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः ॥ (३।२)
gadāśca parighāḥ prāsā vividhāśca paraśvadhāḥ ||
जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितान् वानरर्षभाः । (५।१)
jagṛhuḥ pādapāṃścāpi puṣpitān vānararṣabhāḥ |
शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवंगमाः ॥ (५।२)
śilāśca vipulā dīrghā yoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ ||
तेषाम् अन्योन्यम् आसाद्य संग्रामः सुमहान् अभूत् । (६।१)
teṣām anyonyam āsādya saṃgrāmaḥ sumahān abhūt |
बहूनाम् अश्मवृष्टिं च शरवृष्टिं च वर्षताम् ॥ (६।२)
bahūnām aśmavṛṣṭiṃ ca śaravṛṣṭiṃ ca varṣatām ||
वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर् बहवो बहून् ॥ (७।२)
vānarā rākṣasāṃścāpi nijaghnur bahavo bahūn ||
शूलैः प्रमथिताः केचित् केचित् तु परमायुधैः । (८।१)
śūlaiḥ pramathitāḥ kecit kecit tu paramāyudhaiḥ |
परिघैर् आहताः केचित् केचिच् छिन्नाः परश्वधैः ॥ (८।२)
parighair āhatāḥ kecit kecic chinnāḥ paraśvadhaiḥ ||
केचिद् द्विधाकृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि । (१०।१)
kecid dvidhākṛtāḥ khaḍgaiḥ sphurantaḥ patitā bhuvi |
वानरा राक्षसैः शूलैः पार्श्वतश्च विदारिताः ॥ (१०।२)
vānarā rākṣasaiḥ śūlaiḥ pārśvataśca vidāritāḥ ||
वानरैश्चापि संक्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः । (११।१)
vānaraiścāpi saṃkruddhai rākṣasaughāḥ samantataḥ |
पादपैर् गिरिशृङ्गैश्च सम्पिष्टा वसुधातले ॥ (११।२)
pādapair giriśṛṅgaiśca sampiṣṭā vasudhātale ||
वज्रस्पर्शतलैर् हस्तैर् मुष्टिभिश्च हता भृशम् । (१२।१)
vajrasparśatalair hastair muṣṭibhiśca hatā bhṛśam |
वेमुः शोणितम् आस्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणः ॥ (१२।२)
vemuḥ śoṇitam āsyebhyo viśīrṇadaśanekṣaṇaḥ ||
आर्तस्वरं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम् । (१३।१)
ārtasvaraṃ ca svanatāṃ siṃhanādaṃ ca nardatām |
बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसां युधि ॥ (१३।२)
babhūva tumulaḥ śabdo harīṇāṃ rakṣasāṃ yudhi ||
वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गम् अनुव्रताः । (१४।१)
vānarā rākṣasāḥ kruddhā vīramārgam anuvratāḥ |
विवृत्तनयनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ (१४।२)
vivṛttanayanāḥ krūrāścakruḥ karmāṇyabhītavat ||
एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर् वनौकसः ॥ (१५।२)
ete prahastasacivāḥ sarve jaghnur vanaukasaḥ ||
तेषाम् आपततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान् । (१६।१)
teṣām āpatatāṃ śīghraṃ nighnatāṃ cāpi vānarān |
द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम् ॥ (१६।२)
dvivido giriśṛṅgeṇa jaghānaikaṃ narāntakam ||
दुर्मुखः पुनर् उत्पाट्य कपिः स विपुलद्रुमम् । (१७।१)
durmukhaḥ punar utpāṭya kapiḥ sa vipuladrumam |
राक्षसं क्षिप्रहस्तस्तु समुन्नतम् अपोथयत् ॥ (१७।२)
rākṣasaṃ kṣiprahastastu samunnatam apothayat ||
जाम्बवांस्तु सुसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् । (१८।१)
jāmbavāṃstu susaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām |
अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान् । (१९।१)
atha kumbhahanustatra tāreṇāsādya vīryavān |
वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणांस्तत्याज राक्षसः ॥ (१९।२)
vṛkṣeṇābhihato mūrdhni prāṇāṃstatyāja rākṣasaḥ ||
अमृष्यमाणस्तत् कर्म प्रहस्तो रथम् आस्थितः । (२०।१)
amṛṣyamāṇastat karma prahasto ratham āsthitaḥ |
क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निस्वनः ॥ (२१।२)
kṣubhitasyāprameyasya sāgarasyeva nisvanaḥ ||
सा मही रुधिरौघेण प्रच्छन्ना संप्रकाशते । (२४।१)
sā mahī rudhiraugheṇa pracchannā saṃprakāśate |
संछन्ना माधवे मासि पलाशैर् इव पुष्पितैः ॥ (२४।२)
saṃchannā mādhave māsi palāśair iva puṣpitaiḥ ||
यकृत्प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम् । (२६।१)
yakṛtplīhamahāpaṅkāṃ vinikīrṇāntraśaivalām |
तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम् । (२८।१)
tāṃ kāpuruṣadustārāṃ yuddhabhūmimayīṃ nadīm |
राक्षसाः कपिमुख्याश्च तेरुस्तां दुस्तरां नदीम् । (२९।१)
rākṣasāḥ kapimukhyāśca terustāṃ dustarāṃ nadīm |
ततः सृजन्तं बाणौघान् प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् । (३०।१)
tataḥ sṛjantaṃ bāṇaughān prahastaṃ syandane sthitam |
ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तं प्लवंगमान् ॥ (३०।२)
dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṃgamān ||
प्रहस्तं ताडयामास वृक्षम् उत्पाट्य वीर्यवान् ॥ (३१।२)
prahastaṃ tāḍayāmāsa vṛkṣam utpāṭya vīryavān ||
स तेनाभिहतः क्रुद्धो नदन् राक्षसपुंगवः । (३२।१)
sa tenābhihataḥ kruddho nadan rākṣasapuṃgavaḥ |
यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रम् आगतम् ॥ (३३।२)
yathaiva govṛṣo varṣaṃ śāradaṃ śīghram āgatam ||
प्रजघान हयान्नीलः प्रहस्तस्य मनोजवान् ॥ (३५।२)
prajaghāna hayānnīlaḥ prahastasya manojavān ||
विधनुस् तु कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः । (३६।१)
vidhanus tu kṛtastena prahasto vāhinīpatiḥ |
प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनाद् अवपुप्लुवे ॥ (३६।२)
pragṛhya musalaṃ ghoraṃ syandanād avapupluve ||
स्थितौ क्षतजदिग्धाङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ ॥ (३७।२)
sthitau kṣatajadigdhāṅgau prabhinnāviva kuñjarau ||
उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर् दंष्ट्राभिर् इतरेतरम् । (३८।१)
ullikhantau sutīkṣṇābhir daṃṣṭrābhir itaretaram |
काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोः समौ ॥ (३९।२)
kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṃ vṛtravāsavayoḥ samau ||
प्रहस्तः परमायस्तस्तस्य सुस्राव शोणितम् ॥ (४०।२)
prahastaḥ paramāyastastasya susrāva śoṇitam ||
ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य सुमहातरुम् । (४१।१)
tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ pragṛhya sumahātarum |
प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः ॥ (४१।२)
prahastasyorasi kruddho visasarja mahākapiḥ ||
तम् अचिन्त्य प्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत् । (४२।१)
tam acintya prahāraṃ sa pragṛhya musalaṃ mahat |
तम् उग्रवेगं संरब्धम् आपतन्तं महाकपिः । (४३।१)
tam ugravegaṃ saṃrabdham āpatantaṃ mahākapiḥ |
ततः सम्प्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम् ॥ (४३।२)
tataḥ samprekṣya jagrāha mahāvego mahāśilām ||
प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णम् अपातयत् ॥ (४४।२)
prahastasya śilāṃ nīlo mūrdhni tūrṇam apātayat ||
स गतासुर् गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः । (४६।१)
sa gatāsur gataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ |
शरीराद् अपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा ॥ (४७।२)
śarīrād api susrāva gireḥ prasravaṇaṃ yathā ||
हते प्रहस्ते नीलेन तद् अकम्प्यं महद् बलम् । (४८।१)
hate prahaste nīlena tad akampyaṃ mahad balam |
रक्षसाम् अप्रहृष्टानां लङ्काम् अभिजगाम ह ॥ (४८।२)
rakṣasām aprahṛṣṭānāṃ laṅkām abhijagāma ha ||
सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा ॥ (४९।२)
setubandhaṃ samāsādya viśīrṇaṃ salilaṃ yathā ||
हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसस्ते निरुद्यमाः । (५०।१)
hate tasmiṃścamūmukhye rākṣasaste nirudyamāḥ |
रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वम् आगताः ॥ (५०।२)
rakṣaḥpatigṛhaṃ gatvā dhyānamūkatvam āgatāḥ ||
ततस्तु नीलो विजयी महाबलः प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा । (५१।१)
tatastu nīlo vijayī mahābalaḥ praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā |
समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः ॥ (५१।२)
sametya rāmeṇa salakṣmaṇena prahṛṣṭarūpastu babhūva yūthapaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.