Rām, 6, 78
Select a line for its word-by-word analysis.
इन्द्रजित् परमक्रुद्धः सम्प्रजज्वाल तेजसा ॥ (१।२)
indrajit paramakruddhaḥ samprajajvāla tejasā ||
तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यम् इषुभिर् भृशम् । (२।१)
tau dhanvinau jighāṃsantāvanyonyam iṣubhir bhṛśam |
भर्तारं न जहुर् युद्धे संपतन्तस्ततस्ततः ॥ (३।२)
bhartāraṃ na jahur yuddhe saṃpatantastatastataḥ ||
स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवम् आस्थितः । (४।१)
sa lakṣmaṇaṃ samuddiśya paraṃ lāghavam āsthitaḥ |
मुक्तम् इन्द्रजिता तत् तु शरवर्षम् अरिंदमः । (५।१)
muktam indrajitā tat tu śaravarṣam ariṃdamaḥ |
ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिर् इन्द्रजित् । (६।२)
lalāṭe lakṣmaṇaṃ bāṇaiḥ supuṅkhaistribhir indrajit |
अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रम् अस्त्रं प्रदर्शयन् ॥ (६।३)
avidhyat paramakruddhaḥ śīghram astraṃ pradarśayan ||
तैः पृषत्कैर् ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः । (७।१)
taiḥ pṛṣatkair lalāṭasthaiḥ śuśubhe raghunandanaḥ |
तम् आशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पञ्चभिः शरैः ॥ (८।२)
tam āśu prativivyādha lakṣmaṇaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ ||
अन्योन्यं जघ्नतुर् बाणैर् विशिखैर् भीमविक्रमौ ॥ (९।२)
anyonyaṃ jaghnatur bāṇair viśikhair bhīmavikramau ||
तौ परस्परम् अभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ । (१०।१)
tau parasparam abhyetya sarvagātreṣu dhanvinau |
घोरैर् विव्यधतुर् बाणैः कृतभावावुभौ जये ॥ (१०।२)
ghorair vivyadhatur bāṇaiḥ kṛtabhāvāvubhau jaye ||
तस्मै दृढतरं क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः । (११।१)
tasmai dṛḍhataraṃ kruddho hatāśvāya vibhīṣaṇaḥ |
वज्रस्पर्शसमान् पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान् ॥ (११।२)
vajrasparśasamān pañca sasarjorasi mārgaṇān ||
ते तस्य कायं निर्भिद्य रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः । (१२।१)
te tasya kāyaṃ nirbhidya rukmapuṅkhā nimittagāḥ |
स पितृव्यस्य संक्रुद्ध इन्द्रजिच्छरम् आददे । (१३।१)
sa pitṛvyasya saṃkruddha indrajiccharam ādade |
तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम् । (१४।१)
taṃ samīkṣya mahātejā maheṣuṃ tena saṃhitam |
लक्ष्मणो ऽप्याददे बाणम् अन्यं भीमपराक्रमः ॥ (१४।२)
lakṣmaṇo 'pyādade bāṇam anyaṃ bhīmaparākramaḥ ||
कुबेरेण स्वयं स्वप्ने यद् दत्तम् अमितात्मना । (१५।१)
kubereṇa svayaṃ svapne yad dattam amitātmanā |
दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैर् अपि सुरासुरैः ॥ (१५।२)
durjayaṃ durviṣahyaṃ ca sendrair api surāsuraiḥ ||
ताभ्यां तौ धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ । (१६।१)
tābhyāṃ tau dhanuṣi śreṣṭhe saṃhitau sāyakottamau |
विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया ॥ (१६।२)
vikṛṣyamāṇau vīrābhyāṃ bhṛśaṃ jajvalatuḥ śriyā ||
तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ । (१७।१)
tau bhāsayantāvākāśaṃ dhanurbhyāṃ viśikhau cyutau |
संग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां विनिपेततुः ॥ (१८।२)
saṃgrāme śatadhā yātau medinyāṃ vinipetatuḥ ||
शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि । (१९।१)
śarau pratihatau dṛṣṭvā tāvubhau raṇamūrdhani |
व्रीडितौ जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ ॥ (१९।२)
vrīḍitau jātaroṣau ca lakṣmaṇendrajitāvubhau ||
सुसंरब्धस्तु सौमित्रिर् अस्त्रं वारुणम् आददे । (२०।१)
susaṃrabdhastu saumitrir astraṃ vāruṇam ādade |
रौद्रं महेन्द्रजिद् युद्धे व्यसृजद् युधि विष्ठितः ॥ (२०।२)
raudraṃ mahendrajid yuddhe vyasṛjad yudhi viṣṭhitaḥ ||
तयोः सुतुमुलं युद्धं संबभूवाद्भुतोपमम् । (२१।१)
tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ saṃbabhūvādbhutopamam |
भूतैर् बहुभिर् आकाशं विस्मितैर् आवृतं बभौ ॥ (२२।२)
bhūtair bahubhir ākāśaṃ vismitair āvṛtaṃ babhau ||
शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर् लक्ष्मणं रणे ॥ (२३।२)
śatakratuṃ puraskṛtya rarakṣur lakṣmaṇaṃ raṇe ||
अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं संदधे रावणानुजः । (२४।१)
athānyaṃ mārgaṇaśreṣṭhaṃ saṃdadhe rāvaṇānujaḥ |
सुपत्रम् अनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम् । (२५।१)
supatram anuvṛttāṅgaṃ suparvāṇaṃ susaṃsthitam |
पुरा देवासुरे युद्धे वीर्यवान् हरिवाहनः ॥ (२७।२)
purā devāsure yuddhe vīryavān harivāhanaḥ ||
तद् ऐन्द्रम् अस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम् । (२८।१)
tad aindram astraṃ saumitriḥ saṃyugeṣvaparājitam |
शरश्रेष्ठं धनुःश्रेष्ठे नरश्रेष्ठो ऽभिसंदधे ॥ (२८।२)
śaraśreṣṭhaṃ dhanuḥśreṣṭhe naraśreṣṭho 'bhisaṃdadhe ||
सज्यम् आयम्य दुर्धर्षः कालो लोकक्षये यथा ॥ (२९।२)
sajyam āyamya durdharṣaḥ kālo lokakṣaye yathā ||
संधाय धनुषि श्रेष्ठे विकर्षन्न् इदम् अब्रवीत् । (३०।१)
saṃdhāya dhanuṣi śreṣṭhe vikarṣann idam abravīt |
लक्ष्मीवांल् लक्ष्मणो वाक्यम् अर्थसाधकम् आत्मनः ॥ (३०।२)
lakṣmīvāṃl lakṣmaṇo vākyam arthasādhakam ātmanaḥ ||
धर्मात्मा सत्यसंधश्च रामो दाशरथिर् यदि । (३१।१)
dharmātmā satyasaṃdhaśca rāmo dāśarathir yadi |
पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वस्तद् एनं जहि रावणिम् ॥ (३१।२)
pauruṣe cāpratidvandvastad enaṃ jahi rāvaṇim ||
इत्युक्त्वा बाणम् आ कर्णं विकृष्य तम् अजिह्मगम् । (३२।१)
ityuktvā bāṇam ā karṇaṃ vikṛṣya tam ajihmagam |
लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति । (३२।२)
lakṣmaṇaḥ samare vīraḥ sasarjendrajitaṃ prati |
ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य लक्ष्मणः परवीरहा ॥ (३२।३)
aindrāstreṇa samāyujya lakṣmaṇaḥ paravīrahā ||
तच्छिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् । (३३।१)
tacchiraḥ saśirastrāṇaṃ śrīmajjvalitakuṇḍalam |
प्रमथ्येन्द्रजितः कायात् पपात धरणीतले ॥ (३३।२)
pramathyendrajitaḥ kāyāt papāta dharaṇītale ||
तद् राक्षसतनूजस्य छिन्नस्कन्धं शिरो महत् । (३४।१)
tad rākṣasatanūjasya chinnaskandhaṃ śiro mahat |
चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः । (३६।१)
cukruśuste tataḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ |
हृष्यन्तो निहते तस्मिन् देवा वृत्रवधे यथा ॥ (३६।२)
hṛṣyanto nihate tasmin devā vṛtravadhe yathā ||
अथान्तरिक्षे भूतानाम् ऋषीणां च महात्मनाम् । (३७।१)
athāntarikṣe bhūtānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
अभिजज्ञे च संनादो गन्धर्वाप्सरसाम् अपि ॥ (३७।२)
abhijajñe ca saṃnādo gandharvāpsarasām api ||
वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर् जितकाशिभिः ॥ (३८।२)
vadhyamānā diśo bheje haribhir jitakāśibhiḥ ||
वानरैर् वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः । (३९।१)
vānarair vadhyamānāste śastrāṇyutsṛjya rākṣasāḥ |
लङ्काम् अभिमुखाः सर्वे नष्टसंज्ञाः प्रधाविताः ॥ (३९।२)
laṅkām abhimukhāḥ sarve naṣṭasaṃjñāḥ pradhāvitāḥ ||
दुद्रुवुर् बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः । (४०।१)
dudruvur bahudhā bhītā rākṣasāḥ śataśo diśaḥ |
त्यक्त्वा प्रहरणान् सर्वे पट्टसासिपरश्वधान् ॥ (४०।२)
tyaktvā praharaṇān sarve paṭṭasāsiparaśvadhān ||
केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः । (४१।१)
kecillaṅkāṃ paritrastāḥ praviṣṭā vānarārditāḥ |
समुद्रे पतिताः केचित् केचित् पर्वतम् आश्रिताः ॥ (४१।२)
samudre patitāḥ kecit kecit parvatam āśritāḥ ||
हतम् इन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं समरक्षितौ । (४२।१)
hatam indrajitaṃ dṛṣṭvā śayānaṃ samarakṣitau |
राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित् प्रत्यदृश्यत ॥ (४२।२)
rākṣasānāṃ sahasreṣu na kaścit pratyadṛśyata ||
यथास्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः । (४३।१)
yathāstaṃ gata āditye nāvatiṣṭhanti raśmayaḥ |
तथा तस्मिन्निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः ॥ (४३।२)
tathā tasminnipatite rākṣasāste gatā diśaḥ ||
प्रशान्तपीडाबहुलो विनष्टारिः प्रहर्षवान् । (४५।१)
praśāntapīḍābahulo vinaṣṭāriḥ praharṣavān |
हर्षं च शक्रो भगवान् सह सर्वैः सुरर्षभैः । (४६।१)
harṣaṃ ca śakro bhagavān saha sarvaiḥ surarṣabhaiḥ |
शुद्धा आपो नभश्चैव जहृषुर् दैत्यदानवाः । (४७।१)
śuddhā āpo nabhaścaiva jahṛṣur daityadānavāḥ |
विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति ॥ (४८।२)
vijvarāḥ śāntakaluṣā brāhmaṇā vicarantviti ||
ततो ऽभ्यनन्दन् संहृष्टाः समरे हरियूथपाः । (४९।१)
tato 'bhyanandan saṃhṛṣṭāḥ samare hariyūthapāḥ |
तम् अप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैरृतपुंगवम् ॥ (४९।२)
tam apratibalaṃ dṛṣṭvā hataṃ nairṛtapuṃgavam ||
विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः । (५०।१)
vibhīṣaṇo hanūmāṃśca jāmbavāṃścarkṣayūthapaḥ |
विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम् ॥ (५०।२)
vijayenābhinandantastuṣṭuvuścāpi lakṣmaṇam ||
क्ष्वेडन्तश्च नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः । (५१।१)
kṣveḍantaśca nadantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः । (५२।१)
lāṅgūlāni pravidhyantaḥ sphoṭayantaśca vānarāḥ |
लक्ष्मणो जयतीत्येवं वाक्यं व्यश्रावयंस्तदा ॥ (५२।२)
lakṣmaṇo jayatītyevaṃ vākyaṃ vyaśrāvayaṃstadā ||
अन्योन्यं च समाश्लिष्य कपयो हृष्टमानसाः । (५३।१)
anyonyaṃ ca samāśliṣya kapayo hṛṣṭamānasāḥ |
तद् असुकरम् अथाभिवीक्ष्य हृष्टाः प्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म । (५४।१)
tad asukaram athābhivīkṣya hṛṣṭāḥ priyasuhṛdo yudhi lakṣmaṇasya karma |
परमम् उपलभन्मनःप्रहर्षं विनिहतम् इन्द्ररिपुं निशम्य देवाः ॥ (५४।२)
paramam upalabhanmanaḥpraharṣaṃ vinihatam indraripuṃ niśamya devāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.