Rām, 3, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
आत्मानं पृच्छते ब्रूतं कौ युवां क्व गमिष्यथः ॥ (१।२)
ātmānaṃ pṛcchate brūtaṃ kau yuvāṃ kva gamiṣyathaḥ ||
पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलम् आत्मनः ॥ (२।२)
pṛcchantaṃ sumahātejā ikṣvākukulam ātmanaḥ ||
क्षत्रियौ वृत्तसम्पन्नौ विद्धि नौ वनगोचरौ । (३।१)
kṣatriyau vṛttasampannau viddhi nau vanagocarau |
त्वां तु वेदितुम् इच्छावः कस् त्वं चरसि दण्डकान् ॥ (३।२)
tvāṃ tu veditum icchāvaḥ kas tvaṃ carasi daṇḍakān ||
विराध इति माम् आहुः पृथिव्यां सर्वराक्षसाः ॥ (५।२)
virādha iti mām āhuḥ pṛthivyāṃ sarvarākṣasāḥ ||
तपसा चापि मे प्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा । (६।१)
tapasā cāpi me prāptā brahmaṇo hi prasādajā |
शस्त्रेणावध्यता लोके ऽच्छेद्याभेद्यत्वम् एव च ॥ (६।२)
śastreṇāvadhyatā loke 'cchedyābhedyatvam eva ca ||
क्षुद्र धिक् त्वां तु हीनार्थं मृत्युम् अन्वेषसे ध्रुवम् । (९।१)
kṣudra dhik tvāṃ tu hīnārthaṃ mṛtyum anveṣase dhruvam |
रणे सम्प्राप्स्यसे तिष्ठ न मे जीवन् गमिष्यसि ॥ (९।२)
raṇe samprāpsyase tiṣṭha na me jīvan gamiṣyasi ||
ततः सज्यं धनुः कृत्वा रामः सुनिशिताञ्शरान् । (१०।१)
tataḥ sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā rāmaḥ suniśitāñśarān |
रुक्मपुङ्खान् महावेगान् सुपर्णानिलतुल्यगान् ॥ (११।२)
rukmapuṅkhān mahāvegān suparṇānilatulyagān ||
ते शरीरं विराधस्य भित्त्वा बर्हिणवाससः । (१२।१)
te śarīraṃ virādhasya bhittvā barhiṇavāsasaḥ |
निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां पावकोपमाः ॥ (१२।२)
nipetuḥ śoṇitādigdhā dharaṇyāṃ pāvakopamāḥ ||
द्वाभ्यां शराभ्यां चिछेद रामः शस्त्रभृतां वरः ॥ (१४।२)
dvābhyāṃ śarābhyāṃ cicheda rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ ||
तस्य रौद्रस्य सौमित्रिर् बाहुं सव्यं बभञ्ज ह । (१५।१)
tasya raudrasya saumitrir bāhuṃ savyaṃ babhañja ha |
रामस् तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः ॥ (१५।२)
rāmas tu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ ||
स भग्नबाहुः संविग्नो निपपाताशु राक्षसः । (१६।१)
sa bhagnabāhuḥ saṃvigno nipapātāśu rākṣasaḥ |
इदं प्रोवाच काकुत्स्थं विराधः पुरुषर्षभम् ॥ (१६।३)
idaṃ provāca kākutsthaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham ||
कौसल्या सुप्रजास् तात रामस् त्वं विदितो मया । (१७।१)
kausalyā suprajās tāta rāmas tvaṃ vidito mayā |
अभिशापाद् अहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् । (१८।१)
abhiśāpād ahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum |
तुम्बुरुर् नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन हि ॥ (१८।२)
tumburur nāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena hi ||
प्रसाद्यमानश् च मया सो ऽब्रवीन् मां महायशाः । (१९।१)
prasādyamānaś ca mayā so 'bravīn māṃ mahāyaśāḥ |
यदा दाशरथी रामस् त्वां वधिष्यति संयुगे ॥ (१९।२)
yadā dāśarathī rāmas tvāṃ vadhiṣyati saṃyuge ||
तदा प्रकृतिम् आपन्नो भवान् स्वर्गं गमिष्यति । (२०।१)
tadā prakṛtim āpanno bhavān svargaṃ gamiṣyati |
अनुपस्थीयमानो मां संक्रुद्धो व्याजहार ह । (२१।१)
anupasthīyamāno māṃ saṃkruddho vyājahāra ha |
तव प्रसादान् मुक्तो ऽहम् अभिशापात् सुदारुणात् । (२१।२)
tava prasādān mukto 'ham abhiśāpāt sudāruṇāt |
भवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वो ऽस्तु परंतप ॥ (२१।३)
bhavanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo 'stu paraṃtapa ||
अध्यर्धयोजने तात महर्षिः सूर्यसंनिभः ॥ (२२।२)
adhyardhayojane tāta maharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ ||
तं क्षिप्रम् अभिगच्छ त्वं स ते श्रेयो विधास्यति । (२३।१)
taṃ kṣipram abhigaccha tvaṃ sa te śreyo vidhāsyati |
रक्षसां गतसत्त्वानाम् एष धर्मः सनातनः । (२४।१)
rakṣasāṃ gatasattvānām eṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
एवम् उक्त्वा तु काकुत्स्थं विराधः शरपीडितः । (२५।१)
evam uktvā tu kākutsthaṃ virādhaḥ śarapīḍitaḥ |
बभूव स्वर्गसम्प्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः ॥ (२५।२)
babhūva svargasamprāpto nyastadeho mahābalaḥ ||
तं मुक्तकण्ठम् उत्क्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम् । (२६।१)
taṃ muktakaṇṭham utkṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam |
विराधं प्राक्षिपच् छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥ (२६।२)
virādhaṃ prākṣipac chvabhre nadantaṃ bhairavasvanam ||
ततस् तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम् । (२७।१)
tatas tu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm |
विजह्रतुस् तौ मुदितौ महावने दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराव् इव ॥ (२७।२)
vijahratus tau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāv iva ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.