Rām, 2, 77
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः समुत्थितः काल्यम् आस्थाय स्यन्दनोत्तमम् । (१।१)
tataḥ samutthitaḥ kālyam āsthāya syandanottamam |
अग्रतः प्रययुस् तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः । (२।१)
agrataḥ prayayus tasya sarve mantripurodhasaḥ |
अधिरुह्य हयैर् युक्तान् रथान् सूर्यरथोपमान् ॥ (२।२)
adhiruhya hayair yuktān rathān sūryarathopamān ||
अन्वयुर् भरतं यान्तम् इक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ॥ (३।२)
anvayur bharataṃ yāntam ikṣvākukulanandanam ||
अन्वयुर् भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् ॥ (४।२)
anvayur bharataṃ yāntaṃ rājaputraṃ yaśasvinam ||
शतं सहस्राण्य् अश्वानां समारूढानि राघवम् । (५।१)
śataṃ sahasrāṇy aśvānāṃ samārūḍhāni rāghavam |
अन्वयुर् भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् ॥ (५।२)
anvayur bharataṃ yāntaṃ rājaputraṃ yaśasvinam ||
प्रयाताश् चार्यसंघाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम् । (७।१)
prayātāś cāryasaṃghātā rāmaṃ draṣṭuṃ salakṣmaṇam |
तस्यैव च कथाश् चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः ॥ (७।२)
tasyaiva ca kathāś citrāḥ kurvāṇā hṛṣṭamānasāḥ ||
मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम् । (८।१)
meghaśyāmaṃ mahābāhuṃ sthirasattvaṃ dṛḍhavratam |
तमः सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्न् इव भास्करः ॥ (९।२)
tamaḥ sarvasya lokasya samudyann iva bhāskaraḥ ||
इत्य् एवं कथयन्तस् ते सम्प्रहृष्टाः कथाः शुभाः । (१०।१)
ity evaṃ kathayantas te samprahṛṣṭāḥ kathāḥ śubhāḥ |
परिष्वजानाश् चान्योन्यं ययुर् नागरिकास् तदा ॥ (१०।२)
pariṣvajānāś cānyonyaṃ yayur nāgarikās tadā ||
ये च तत्रापरे सर्वे संमता ये च नैगमाः । (११।१)
ye ca tatrāpare sarve saṃmatā ye ca naigamāḥ |
रामं प्रति ययुर् हृष्टाः सर्वाः प्रकृतयस् तदा ॥ (११।२)
rāmaṃ prati yayur hṛṣṭāḥ sarvāḥ prakṛtayas tadā ||
मणिकाराश् च ये केचित् कुम्भकाराश् च शोभनाः । (१२।१)
maṇikārāś ca ye kecit kumbhakārāś ca śobhanāḥ |
सूत्रकर्मकृतश् चैव ये च शस्त्रोपजीविनः ॥ (१२।२)
sūtrakarmakṛtaś caiva ye ca śastropajīvinaḥ ||
दन्तकाराः सुधाकारास् तथा गन्धोपजीविनः ॥ (१३।२)
dantakārāḥ sudhākārās tathā gandhopajīvinaḥ ||
सुवर्णकाराः प्रख्यातास् तथा कम्बलधावकाः । (१४।१)
suvarṇakārāḥ prakhyātās tathā kambaladhāvakāḥ |
स्नापकाच्छादका वैद्या धूपकाः शौण्डिकास् तथा ॥ (१४।२)
snāpakācchādakā vaidyā dhūpakāḥ śauṇḍikās tathā ||
शैलूषाश् च सह स्त्रीभिर् यान्ति कैवर्तकास् तथा ॥ (१५।२)
śailūṣāś ca saha strībhir yānti kaivartakās tathā ||
गोरथैर् भरतं यान्तम् अनुजग्मुः सहस्रशः ॥ (१६।२)
gorathair bharataṃ yāntam anujagmuḥ sahasraśaḥ ||
सर्वे ते विविधैर् यानैः शनैर् भरतम् अन्वयुः ॥ (१७।२)
sarve te vividhair yānaiḥ śanair bharatam anvayuḥ ||
प्रहृष्टमुदिता सेना सान्वयात् कैकयीसुतम् । (१८।१)
prahṛṣṭamuditā senā sānvayāt kaikayīsutam |
निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम् । (१९।१)
nirīkṣyānugatāṃ senāṃ tāṃ ca gaṅgāṃ śivodakām |
भरतः सचिवान् सर्वान् अब्रवीद् वाक्यकोविदः ॥ (१९।२)
bharataḥ sacivān sarvān abravīd vākyakovidaḥ ||
विश्रान्ताः प्रतरिष्यामः श्व इदानीं महानदीम् ॥ (२०।२)
viśrāntāḥ pratariṣyāmaḥ śva idānīṃ mahānadīm ||
दातुं च तावद् इच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः । (२१।१)
dātuṃ ca tāvad icchāmi svargatasya mahīpateḥ |
और्ध्वदेहनिमित्तार्थम् अवतीर्योदकं नदीम् ॥ (२१।२)
aurdhvadehanimittārtham avatīryodakaṃ nadīm ||
तस्यैवं ब्रुवतो ऽमात्यास् तथेत्य् उक्त्वा समाहिताः । (२२।१)
tasyaivaṃ bruvato 'mātyās tathety uktvā samāhitāḥ |
न्यवेशयंस् तांश् छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक् ॥ (२२।२)
nyaveśayaṃs tāṃś chandena svena svena pṛthakpṛthak ||
निवेश्य गङ्गाम् अनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम् । (२३।१)
niveśya gaṅgām anu tāṃ mahānadīṃ camūṃ vidhānaiḥ paribarhaśobhinīm |
उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम् ॥ (२३।२)
uvāsa rāmasya tadā mahātmano vicintayāno bharato nivartanam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.