Rām, 3, 17
Select a line for its word-by-word analysis.
स्वच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वम् अथाब्रवीत् ॥ (१।२)
svacchayā ślakṣṇayā vācā smitapūrvam athābravīt ||
त्वद्विधानां तु नारीणां सुदुःखा ससपत्नता ॥ (२।२)
tvadvidhānāṃ tu nārīṇāṃ suduḥkhā sasapatnatā ||
अनुजस् त्व् एष मे भ्राता शीलवान् प्रियदर्शनः । (३।१)
anujas tv eṣa me bhrātā śīlavān priyadarśanaḥ |
श्रीमान् अकृतदारश् च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥ (३।२)
śrīmān akṛtadāraś ca lakṣmaṇo nāma vīryavān ||
अपूर्वी भार्यया चार्थी तरुणः प्रियदर्शनः । (४।१)
apūrvī bhāryayā cārthī taruṇaḥ priyadarśanaḥ |
विसृज्य रामं सहसा ततो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ (६।२)
visṛjya rāmaṃ sahasā tato lakṣmaṇam abravīt ||
मया सह सुखं सर्वान् दण्डकान् विचरिष्यसि ॥ (७।२)
mayā saha sukhaṃ sarvān daṇḍakān vicariṣyasi ||
एवम् उक्तस् तु सौमित्री राक्षस्या वाक्यकोविदः । (८।१)
evam uktas tu saumitrī rākṣasyā vākyakovidaḥ |
ततः शूर्पणखीं स्मित्वा लक्ष्मणो युक्तम् अब्रवीत् ॥ (८।२)
tataḥ śūrpaṇakhīṃ smitvā lakṣmaṇo yuktam abravīt ||
कथं दासस्य मे दासी भार्या भवितुम् इच्छसि । (९।१)
kathaṃ dāsasya me dāsī bhāryā bhavitum icchasi |
सो ऽहम् आर्येण परवान् भ्रात्रा कमलवर्णिनि ॥ (९।२)
so 'ham āryeṇa paravān bhrātrā kamalavarṇini ||
समृद्धार्थस्य सिद्धार्था मुदितामलवर्णिनी । (१०।१)
samṛddhārthasya siddhārthā muditāmalavarṇinī |
आर्यस्य त्वं विशालाक्षि भार्या भव यवीयसी ॥ (१०।२)
āryasya tvaṃ viśālākṣi bhāryā bhava yavīyasī ||
भार्यां वृद्धां परित्यज्य त्वाम् एवैष भजिष्यति ॥ (११।२)
bhāryāṃ vṛddhāṃ parityajya tvām evaiṣa bhajiṣyati ||
को हि रूपम् इदं श्रेष्ठं संत्यज्य वरवर्णिनि । (१२।१)
ko hi rūpam idaṃ śreṣṭhaṃ saṃtyajya varavarṇini |
मानुषेषु वरारोहे कुर्याद् भावं विचक्षणः ॥ (१२।२)
mānuṣeṣu varārohe kuryād bhāvaṃ vicakṣaṇaḥ ||
वृद्धां भार्याम् अवष्टभ्य न मां त्वं बहु मन्यसे ॥ (१५।२)
vṛddhāṃ bhāryām avaṣṭabhya na māṃ tvaṃ bahu manyase ||
अद्येमां भक्षयिष्यामि पश्यतस् तव मानुषीम् । (१६।१)
adyemāṃ bhakṣayiṣyāmi paśyatas tava mānuṣīm |
त्वया सह चरिष्यामि निःसपत्ना यथासुखम् ॥ (१६।२)
tvayā saha cariṣyāmi niḥsapatnā yathāsukham ||
इत्य् उक्त्वा मृगशावाक्षीम् अलातसदृशेक्षणा । (१७।१)
ity uktvā mṛgaśāvākṣīm alātasadṛśekṣaṇā |
अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धा महोल्का रोहिणीम् इव ॥ (१७।२)
abhyadhāvat susaṃkruddhā maholkā rohiṇīm iva ||
निगृह्य रामः कुपितस् ततो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ (१८।२)
nigṛhya rāmaḥ kupitas tato lakṣmaṇam abravīt ||
क्रूरैर् अनार्यैः सौमित्रे परिहासः कथंचन । (१९।१)
krūrair anāryaiḥ saumitre parihāsaḥ kathaṃcana |
न कार्यः पश्य वैदेहीं कथंचित् सौम्य जीवतीम् ॥ (१९।२)
na kāryaḥ paśya vaidehīṃ kathaṃcit saumya jīvatīm ||
राक्षसीं पुरुषव्याघ्र विरूपयितुम् अर्हसि ॥ (२०।२)
rākṣasīṃ puruṣavyāghra virūpayitum arhasi ||
इत्य् उक्तो लक्ष्मणस् तस्याः क्रुद्धो रामस्य पश्यतः । (२१।१)
ity ukto lakṣmaṇas tasyāḥ kruddho rāmasya paśyataḥ |
उद्धृत्य खड्गं चिछेद कर्णनासं महाबलः ॥ (२१।२)
uddhṛtya khaḍgaṃ cicheda karṇanāsaṃ mahābalaḥ ||
यथागतं प्रदुद्राव घोरा शूर्पणखा वनम् ॥ (२२।२)
yathāgataṃ pradudrāva ghorā śūrpaṇakhā vanam ||
ननाद विविधान् नादान् यथा प्रावृषि तोयदः ॥ (२३।२)
nanāda vividhān nādān yathā prāvṛṣi toyadaḥ ||
प्रगृह्य बाहू गर्जन्ती प्रविवेश महावनम् ॥ (२४।२)
pragṛhya bāhū garjantī praviveśa mahāvanam ||
ततस् तु सा राक्षससंघसंवृतं खरं जनस्थानगतं विरूपिता । (२५।१)
tatas tu sā rākṣasasaṃghasaṃvṛtaṃ kharaṃ janasthānagataṃ virūpitā |
उपेत्य तं भ्रातरम् उग्रतेजसं पपात भूमौ गगनाद् यथाशनिः ॥ (२५।२)
upetya taṃ bhrātaram ugratejasaṃ papāta bhūmau gaganād yathāśaniḥ ||
ततः सभार्यं भयमोहमूर्छिता सलक्ष्मणं राघवम् आगतं वनम् । (२६।१)
tataḥ sabhāryaṃ bhayamohamūrchitā salakṣmaṇaṃ rāghavam āgataṃ vanam |
विरूपणं चात्मनि शोणितोक्षिता शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा ॥ (२६।२)
virūpaṇaṃ cātmani śoṇitokṣitā śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.