Rām, 3, 24
Select a line for its word-by-word analysis.
अवष्टब्धधनुं रामं क्रुद्धं च रिपुघातिनम् । (१।१)
avaṣṭabdhadhanuṃ rāmaṃ kruddhaṃ ca ripughātinam |
तं दृष्ट्वा सगुणं चापम् उद्यम्य खरनिःस्वनम् । (२।१)
taṃ dṛṣṭvā saguṇaṃ cāpam udyamya kharaniḥsvanam |
रामस्याभिमुखं सूतं चोद्यताम् इत्य् अचोदयत् ॥ (२।२)
rāmasyābhimukhaṃ sūtaṃ codyatām ity acodayat ||
यत्र रामो महाबाहुर् एको धुन्वन् धनुः स्थितः ॥ (३।२)
yatra rāmo mahābāhur eko dhunvan dhanuḥ sthitaḥ ||
तं तु निष्पतितं दृष्ट्वा सर्वे ते रजनीचराः । (४।१)
taṃ tu niṣpatitaṃ dṛṣṭvā sarve te rajanīcarāḥ |
ततस् तं भीमधन्वानं क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः । (६।१)
tatas taṃ bhīmadhanvānaṃ kruddhāḥ sarve niśācarāḥ |
रामं नानाविधैः शस्त्रैर् अभ्यवर्षन्त दुर्जयम् ॥ (६।२)
rāmaṃ nānāvidhaiḥ śastrair abhyavarṣanta durjayam ||
मुद्गरैर् आयसैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः । (७।१)
mudgarair āyasaiḥ śūlaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ |
अभ्यधावन्त काकुत्स्थं रामं युद्धे जिघांसवः ॥ (८।२)
abhyadhāvanta kākutsthaṃ rāmaṃ yuddhe jighāṃsavaḥ ||
शैलेन्द्रम् इव धाराभिर् वर्षमाणा बलाहकाः ॥ (९।२)
śailendram iva dhārābhir varṣamāṇā balāhakāḥ ||
स तैः परिवृतो घोरै राघवो रक्षसां गणैः । (१०।१)
sa taiḥ parivṛto ghorai rāghavo rakṣasāṃ gaṇaiḥ |
तिथिष्व् इव महादेवो वृतः पारिषदां गणैः ॥ (१०।२)
tithiṣv iva mahādevo vṛtaḥ pāriṣadāṃ gaṇaiḥ ||
तानि मुक्तानि शस्त्राणि यातुधानैः स राघवः । (११।१)
tāni muktāni śastrāṇi yātudhānaiḥ sa rāghavaḥ |
प्रतिजग्राह विशिखैर् नद्योघान् इव सागरः ॥ (११।२)
pratijagrāha viśikhair nadyoghān iva sāgaraḥ ||
स तैः प्रहरणैर् घोरैर् भिन्नगात्रो न विव्यथे । (१२।१)
sa taiḥ praharaṇair ghorair bhinnagātro na vivyathe |
रामः प्रदीप्तैर् बहुभिर् वज्रैर् इव महाचलः ॥ (१२।२)
rāmaḥ pradīptair bahubhir vajrair iva mahācalaḥ ||
स विद्धः क्षतजादिग्धः सर्वगात्रेषु राघवः । (१३।१)
sa viddhaḥ kṣatajādigdhaḥ sarvagātreṣu rāghavaḥ |
बभूव रामः संध्याभ्रैर् दिवाकर इवावृतः ॥ (१३।२)
babhūva rāmaḥ saṃdhyābhrair divākara ivāvṛtaḥ ||
विषेदुर् देवगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः । (१४।१)
viṣedur devagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ |
एकं सहस्रैर् बहुभिस् तदा दृष्ट्वा समावृतम् ॥ (१४।२)
ekaṃ sahasrair bahubhis tadā dṛṣṭvā samāvṛtam ||
ततो रामः सुसंक्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः । (१५।१)
tato rāmaḥ susaṃkruddho maṇḍalīkṛtakārmukaḥ |
ससर्ज निशितान् बाणाञ् शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (१५।२)
sasarja niśitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
मुमोच लीलया रामः कङ्कपत्त्रान् अजिह्मगान् ॥ (१६।२)
mumoca līlayā rāmaḥ kaṅkapattrān ajihmagān ||
ते शराः शत्रुसैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया । (१७।१)
te śarāḥ śatrusainyeṣu muktā rāmeṇa līlayā |
भित्त्वा राक्षसदेहांस् तांस् ते शरा रुधिराप्लुताः । (१८।१)
bhittvā rākṣasadehāṃs tāṃs te śarā rudhirāplutāḥ |
असंख्येयास् तु रामस्य सायकाश् चापमण्डलात् । (१९।१)
asaṃkhyeyās tu rāmasya sāyakāś cāpamaṇḍalāt |
विनिष्पेतुर् अतीवोग्रा रक्षःप्राणापहारिणः ॥ (१९।२)
viniṣpetur atīvogrā rakṣaḥprāṇāpahāriṇaḥ ||
तैर् धनूंषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि च । (२०।१)
tair dhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi ca |
ततो नालीकनाराचैस् तीक्ष्णाग्रैश् च विकर्णिभिः । (२१।१)
tato nālīkanārācais tīkṣṇāgraiś ca vikarṇibhiḥ |
भीमम् आर्तस्वरं चक्रुर् भिद्यमाना निशाचराः ॥ (२१।२)
bhīmam ārtasvaraṃ cakrur bhidyamānā niśācarāḥ ||
तत् सैन्यं निशितैर् बाणैर् अर्दितं मर्मभेदिभिः । (२२।१)
tat sainyaṃ niśitair bāṇair arditaṃ marmabhedibhiḥ |
रामेण न सुखं लेभे शुष्कं वनम् इवाग्निना ॥ (२२।२)
rāmeṇa na sukhaṃ lebhe śuṣkaṃ vanam ivāgninā ||
केचिद् भीमबलाः शूराः शूलान् खड्गान् परश्वधान् । (२३।१)
kecid bhīmabalāḥ śūrāḥ śūlān khaḍgān paraśvadhān |
तानि बाणैर् महाबाहुः शस्त्राण्य् आवार्य राघवः । (२४।१)
tāni bāṇair mahābāhuḥ śastrāṇy āvārya rāghavaḥ |
जहार समरे प्राणांश् चिछेद च शिरोधरान् ॥ (२४।२)
jahāra samare prāṇāṃś cicheda ca śirodharān ||
अवशिष्टाश् च ये तत्र विषण्णाश् च निशाचराः । (२५।१)
avaśiṣṭāś ca ye tatra viṣaṇṇāś ca niśācarāḥ |
खरम् एवाभ्यधावन्त शरणार्थं शरार्दिताः ॥ (२५।२)
kharam evābhyadhāvanta śaraṇārthaṃ śarārditāḥ ||
तान् सर्वान् पुनर् आदाय समाश्वास्य च दूषणः । (२६।१)
tān sarvān punar ādāya samāśvāsya ca dūṣaṇaḥ |
अभ्यधावत काकुत्स्थं क्रुद्धो रुद्रम् इवान्तकः ॥ (२६।२)
abhyadhāvata kākutsthaṃ kruddho rudram ivāntakaḥ ||
निवृत्तास् तु पुनः सर्वे दूषणाश्रयनिर्भयाः । (२७।१)
nivṛttās tu punaḥ sarve dūṣaṇāśrayanirbhayāḥ |
तद् बभूवाद्भुतं युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । (२८।१)
tad babhūvādbhutaṃ yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
रामस्यास्य महाघोरं पुनस् तेषां च रक्षसाम् ॥ (२८।२)
rāmasyāsya mahāghoraṃ punas teṣāṃ ca rakṣasām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.