Rām, 4, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः ॥ (१।२)
abravīt prāñjalir vākyaṃ sabāṣpaṃ bāṣpagadgadaḥ ||
सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम् ॥ (२।२)
sāmarthyaṃ vikramaṃ vāpi dauṣkuleyasya vā kulam ||
करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम् ॥ (३।२)
kariṣyāmi tathā yatnaṃ yathā prāpsyasi maithilīm ||
तथास्मि कर्ता नचिराद् यथा प्रीतो भविष्यसि ॥ (४।२)
tathāsmi kartā nacirād yathā prīto bhaviṣyasi ||
अलं वैक्लव्यम् आलम्ब्य धैर्यम् आत्मगतं स्मर । (५।१)
alaṃ vaiklavyam ālambya dhairyam ātmagataṃ smara |
त्वद्विधानां न सदृशम् ईदृशं बुद्धिलाघवम् ॥ (५।२)
tvadvidhānāṃ na sadṛśam īdṛśaṃ buddhilāghavam ||
न चाहम् एवं शोचामि न च धैर्यं परित्यजे ॥ (६।२)
na cāham evaṃ śocāmi na ca dhairyaṃ parityaje ||
नाहं ताम् अनुशोचामि प्राकृतो वानरो ऽपि सन् । (७।१)
nāhaṃ tām anuśocāmi prākṛto vānaro 'pi san |
महात्मा च विनीतश् च किं पुनर् धृतिमान् भवान् ॥ (७।२)
mahātmā ca vinītaś ca kiṃ punar dhṛtimān bhavān ||
बाष्पम् आपतितं धैर्यान् निग्रहीतुं त्वम् अर्हसि । (८।१)
bāṣpam āpatitaṃ dhairyān nigrahītuṃ tvam arhasi |
मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुम् अर्हसि ॥ (८।२)
maryādāṃ sattvayuktānāṃ dhṛtiṃ notsraṣṭum arhasi ||
व्यसने वार्थकृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तगे । (९।१)
vyasane vārthakṛcchre vā bhaye vā jīvitāntage |
विमृशन् वै स्वया बुद्ध्या धृतिमान् नावसीदति ॥ (९।२)
vimṛśan vai svayā buddhyā dhṛtimān nāvasīdati ||
बालिशस् तु नरो नित्यं वैक्लव्यं यो ऽनुवर्तते । (१०।१)
bāliśas tu naro nityaṃ vaiklavyaṃ yo 'nuvartate |
स मज्जत्य् अवशः शोके भाराक्रान्तेव नौर् जले ॥ (१०।२)
sa majjaty avaśaḥ śoke bhārākrānteva naur jale ||
एषो ऽञ्जलिर् मया बद्धः प्रणयात् त्वां प्रसादये । (११।१)
eṣo 'ñjalir mayā baddhaḥ praṇayāt tvāṃ prasādaye |
पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुम् अर्हसि ॥ (११।२)
pauruṣaṃ śraya śokasya nāntaraṃ dātum arhasi ||
ये शोकम् अनुवर्तन्ते न तेषां विद्यते सुखम् । (१२।१)
ye śokam anuvartante na teṣāṃ vidyate sukham |
तेजश् च क्षीयते तेषां न त्वं शोचितुम् अर्हसि ॥ (१२।२)
tejaś ca kṣīyate teṣāṃ na tvaṃ śocitum arhasi ||
वयस्यतां पूजयन् मे न त्वं शोचितुम् अर्हसि ॥ (१३।२)
vayasyatāṃ pūjayan me na tvaṃ śocitum arhasi ||
मधुरं सान्त्वितस् तेन सुग्रीवेण स राघवः । (१४।१)
madhuraṃ sāntvitas tena sugrīveṇa sa rāghavaḥ |
मुखम् अश्रुपरिक्लिन्नं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत् ॥ (१४।२)
mukham aśrupariklinnaṃ vastrāntena pramārjayat ||
प्रकृतिष्ठस् तु काकुत्स्थः सुग्रीववचनात् प्रभुः । (१५।१)
prakṛtiṣṭhas tu kākutsthaḥ sugrīvavacanāt prabhuḥ |
सम्परिष्वज्य सुग्रीवम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१५।२)
sampariṣvajya sugrīvam idaṃ vacanam abravīt ||
कर्तव्यं यद् वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च । (१६।१)
kartavyaṃ yad vayasyena snigdhena ca hitena ca |
अनुरूपं च युक्तं च कृतं सुग्रीव तत् त्वया ॥ (१६।२)
anurūpaṃ ca yuktaṃ ca kṛtaṃ sugrīva tat tvayā ||
एष च प्रकृतिष्ठो ऽहम् अनुनीतस् त्वया सखे । (१७।१)
eṣa ca prakṛtiṣṭho 'ham anunītas tvayā sakhe |
दुर्लभो हीदृशो बन्धुर् अस्मिन् काले विशेषतः ॥ (१७।२)
durlabho hīdṛśo bandhur asmin kāle viśeṣataḥ ||
किं तु यत्नस् त्वया कार्यो मैथिल्याः परिमार्गणे । (१८।१)
kiṃ tu yatnas tvayā kāryo maithilyāḥ parimārgaṇe |
राक्षसस्य च रौद्रस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ (१८।२)
rākṣasasya ca raudrasya rāvaṇasya durātmanaḥ ||
मया च यद् अनुष्ठेयं विश्रब्धेन तद् उच्यताम् । (१९।१)
mayā ca yad anuṣṭheyaṃ viśrabdhena tad ucyatām |
वर्षास्व् इव च सुक्षेत्रे सर्वं संपद्यते तव ॥ (१९।२)
varṣāsv iva ca sukṣetre sarvaṃ saṃpadyate tava ||
मया च यद् इदं वाक्यम् अभिमानात् समीरितम् । (२०।१)
mayā ca yad idaṃ vākyam abhimānāt samīritam |
तत् त्वया हरिशार्दूल तत्त्वम् इत्य् उपधार्यताम् ॥ (२०।२)
tat tvayā hariśārdūla tattvam ity upadhāryatām ||
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन । (२१।१)
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana |
ततः प्रहृष्टः सुग्रीवो वानरैः सचिवैः सह । (२२।१)
tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvo vānaraiḥ sacivaiḥ saha |
राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रतिज्ञातं विशेषतः ॥ (२२।२)
rāghavasya vacaḥ śrutvā pratijñātaṃ viśeṣataḥ ||
महानुभावस्य वचो निशम्य हरिर् नराणाम् ऋषभस्य तस्य । (२३।१)
mahānubhāvasya vaco niśamya harir narāṇām ṛṣabhasya tasya |
कृतं स मेने हरिवीरमुख्यस् तदा स्वकार्यं हृदयेन विद्वान् ॥ (२३।२)
kṛtaṃ sa mene harivīramukhyas tadā svakāryaṃ hṛdayena vidvān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.