Rām, 3, 54
Select a line for its word-by-word analysis.
सत्यसंधः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः ॥ (२।२)
satyasaṃdhaḥ parijñāto yasya putraḥ sa rāghavaḥ ||
रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । (३।१)
rāmo nāma sa dharmātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
दीर्घबाहुर् विशालाक्षो दैवतं स पतिर् मम ॥ (३।२)
dīrghabāhur viśālākṣo daivataṃ sa patir mama ||
इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः । (४।१)
ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ |
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस् ते प्राणान् हरिष्यति ॥ (४।२)
lakṣmaṇena saha bhrātrā yas te prāṇān hariṣyati ||
प्रत्यक्षं यद्य् अहं तस्य त्वया स्यां धर्षिता बलात् । (५।१)
pratyakṣaṃ yady ahaṃ tasya tvayā syāṃ dharṣitā balāt |
शयिता त्वं हतः संख्ये जनस्थाने यथा खरः ॥ (५।२)
śayitā tvaṃ hataḥ saṃkhye janasthāne yathā kharaḥ ||
राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा ॥ (६।२)
rāghave nirviṣāḥ sarve suparṇe pannagā yathā ||
तस्य ज्याविप्रमुक्तास् ते शराः काञ्चनभूषणाः । (७।१)
tasya jyāvipramuktās te śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
असुरैर् वा सुरैर् वा त्वं यद्य् अवधो ऽसि रावण । (८।१)
asurair vā surair vā tvaṃ yady avadho 'si rāvaṇa |
उत्पाद्य सुमहद् वैरं जीवंस् तस्य न मोक्ष्यसे ॥ (८।२)
utpādya sumahad vairaṃ jīvaṃs tasya na mokṣyase ||
यदि पश्येत् स रामस् त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा । (१०।१)
yadi paśyet sa rāmas tvāṃ roṣadīptena cakṣuṣā |
रक्षस् त्वम् अद्य निर्दग्धो गच्छेः सद्यः पराभवम् ॥ (१०।२)
rakṣas tvam adya nirdagdho gaccheḥ sadyaḥ parābhavam ||
यश् चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन् नाशयेत वा । (११।१)
yaś candraṃ nabhaso bhūmau pātayen nāśayeta vā |
गतायुस् त्वं गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः । (१२।१)
gatāyus tvaṃ gataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ |
लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति ॥ (१२।२)
laṅkā vaidhavyasaṃyuktā tvatkṛtena bhaviṣyati ||
न ते पापम् इदं कर्म सुखोदर्कं भविष्यति । (१३।१)
na te pāpam idaṃ karma sukhodarkaṃ bhaviṣyati |
याहं नीता विना भावं पतिपार्श्वात् त्वया वनात् ॥ (१३।२)
yāhaṃ nītā vinā bhāvaṃ patipārśvāt tvayā vanāt ||
स हि दैवतसंयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः । (१४।१)
sa hi daivatasaṃyukto mama bhartā mahādyutiḥ |
निर्भयो वीर्यम् आश्रित्य शून्ये वसति दण्डके ॥ (१४।२)
nirbhayo vīryam āśritya śūnye vasati daṇḍake ||
स ते दर्पं बलं वीर्यम् उत्सेकं च तथाविधम् । (१५।१)
sa te darpaṃ balaṃ vīryam utsekaṃ ca tathāvidham |
तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः ॥ (१६।२)
tadā kārye pramādyanti narāḥ kālavaśaṃ gatāḥ ||
मां प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तो ऽयं राक्षसाधम । (१७।१)
māṃ pradhṛṣya sa te kālaḥ prāpto 'yaṃ rākṣasādhama |
न शक्या यज्ञमध्यस्था वेदिः स्रुग्भाण्डमण्डिता । (१८।१)
na śakyā yajñamadhyasthā vediḥ srugbhāṇḍamaṇḍitā |
द्विजातिमन्त्रसंपूता चण्डालेनावमर्दितुम् ॥ (१८।२)
dvijātimantrasaṃpūtā caṇḍālenāvamarditum ||
इदं शरीरं निःसंज्ञं बन्ध वा घातयस्व वा । (१९।१)
idaṃ śarīraṃ niḥsaṃjñaṃ bandha vā ghātayasva vā |
नेदं शरीरं रक्ष्यं मे जीवितं वापि राक्षस । (१९।२)
nedaṃ śarīraṃ rakṣyaṃ me jīvitaṃ vāpi rākṣasa |
न हि शक्ष्याम्य् उपक्रोशं पृथिव्यां दातुम् आत्मनः ॥ (१९।३)
na hi śakṣyāmy upakrośaṃ pṛthivyāṃ dātum ātmanaḥ ||
एवम् उक्त्वा तु वैदेही क्रोधात् सुपरुषं वचः । (२०।१)
evam uktvā tu vaidehī krodhāt suparuṣaṃ vacaḥ |
प्रत्युवाच ततः सीतां भयसंदर्शनं वचः ॥ (२१।२)
pratyuvāca tataḥ sītāṃ bhayasaṃdarśanaṃ vacaḥ ||
शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान् द्वादश भामिनि । (२२।१)
śṛṇu maithili madvākyaṃ māsān dvādaśa bhāmini |
ततस् त्वां प्रातराशार्थं सूदाश् छेत्स्यन्ति लेशशः ॥ (२२।३)
tatas tvāṃ prātarāśārthaṃ sūdāś chetsyanti leśaśaḥ ||
इत्य् उक्त्वा परुषं वाक्यं रावणः शत्रुरावणः । (२३।१)
ity uktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
राक्षसीश् च ततः क्रुद्ध इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२३।२)
rākṣasīś ca tataḥ kruddha idaṃ vacanam abravīt ||
शीघ्रम् एवं हि राक्षस्यो विकृता घोरदर्शनाः । (२४।१)
śīghram evaṃ hi rākṣasyo vikṛtā ghoradarśanāḥ |
दर्पम् अस्या विनेष्यध्वं मांसशोणितभोजनाः ॥ (२४।२)
darpam asyā vineṣyadhvaṃ māṃsaśoṇitabhojanāḥ ||
कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन् ॥ (२५।२)
kṛtaprāñjalayo bhūtvā maithilīṃ paryavārayan ||
प्रचाल्य चरणोत्कर्षैर् दारयन्न् इव मेदिनीम् ॥ (२६।२)
pracālya caraṇotkarṣair dārayann iva medinīm ||
तत्रेयं रक्ष्यतां गूढम् युष्माभिः परिवारिता ॥ (२७।२)
tatreyaṃ rakṣyatāṃ gūḍham yuṣmābhiḥ parivāritā ||
तत्रैनां तर्जनैर् घोरैः पुनः सान्त्वैश् च मैथिलीम् । (२८।१)
tatraināṃ tarjanair ghoraiḥ punaḥ sāntvaiś ca maithilīm |
अशोकवनिकां जग्मुर् मैथिलीं परिगृह्य ताम् ॥ (२९।२)
aśokavanikāṃ jagmur maithilīṃ parigṛhya tām ||
सर्वकामफलैर् वृक्षैर् नानापुष्पफलैर् वृताम् । (३०।१)
sarvakāmaphalair vṛkṣair nānāpuṣpaphalair vṛtām |
सर्वकालमदैश् चापि द्विजैः समुपसेविताम् ॥ (३०।२)
sarvakālamadaiś cāpi dvijaiḥ samupasevitām ||
राक्षसीवशम् आपन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा ॥ (३१।२)
rākṣasīvaśam āpannā vyāghrīṇāṃ hariṇī yathā ||
न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली विरूपनेत्राभिर् अतीव तर्जिता । (३२।१)
na vindate tatra tu śarma maithilī virūpanetrābhir atīva tarjitā |
पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरं विचेतनाभूद् भयशोकपीडिता ॥ (३२।२)
patiṃ smarantī dayitaṃ ca devaraṃ vicetanābhūd bhayaśokapīḍitā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.